Έμφυλη και κοινωνική ταυτότητα στην ζακυνθινή δραματουργία (1797-1953)

Abstract

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης αποτελεί η διερεύνηση της έμφυλης και κοινωνικής ταυτότητας στην θεατρική παραγωγή ζακυνθινών συγγραφέων κατά την μεταβενετική περίοδο (1797-1953). Σκοπός της είναι η ανάλυση, με βάση τον τρόπο που ο κάθε θεατρικός συγγραφέας χειρίζεται το υλικό του, της διαφορετικής ιδεολογικής και αισθητικής οπτικής που υποστηρίζουν τις ιδιαιτερότητες της γραφής του. Μέσα από την αποτύπωση των διαφορετικών αυτών οπτικών, πρόθεσή μας είναι να παρακολουθήσουμε συστηματικά τον τρόπο με τον οποίο οι συγγραφείς τοποθετούνται απέναντι στην κοινωνική, θρησκευτική, πολιτική και πολιτιστική πραγματικότητα των Επτανήσων της εποχής τους ή και της εποχής στην οποία διαδραματίζονται τα γεγονότα που δραματοποιούν και ειδικότερα να διερευνήσουμε την απεικόνιση των έμφυλων και κοινωνικών ταυτοτήτων στο έργο τους.Η εντοπισμένη χρονολογικά και γεωγραφικά επεξεργασία των θεατρικών έργων αποσκοπεί στην εξέταση των συνιστωσών των ιδιαίτερων κοινωνικών χαρακτηριστικών του επτανησιακού χώρου γενικά και της Ζακύνθου ειδικότερα, ως παράγοντα που επηρέασε την διανοητική συγκρότηση των γηγενών ζακυνθινών θεατρικών συγγραφέων και αντανακλάται στην αναπαράσταση της έμφυλης και κοινωνικής ταυτότητας στο έργο τους.Η πρωτότυπη συμβολή της παρούσας διατριβής στην επιστήμη έγκειται, πρώτον, στο γεγονός ότι για πρώτη φορά θα επιχειρηθεί η διερεύνηση της σύνδεσης της «αφήγησης» της έμφυλης και κοινωνικής ταυτότητας στην θεατρική παραγωγή της Ζακύνθου την περίοδο από το τέλος της βενετικής κυριαρχίας το 1797 έως τον καταστρεπτικό σεισμό του 1953 με τις επιπτώσεις της αποικιοκρατίας στην κοινωνική, θρησκευτική, πολιτική και πολιτιστική ζωή των Ζακυνθινών. Και, δεύτερον, στην επιλογή των έργων που εξετάζονται και:α) Είναι εντελώς άγνωστα, όπως το δράμα του Ανδρέα Γαήτα, οι κωμωδίες του Σωκράτη Ζερβού και η «Ομιλία» Αγών του Έρωτος.β) Δεν έχουν συζητηθεί ιδιαίτερα, όπως οι Τρεις κόσμοι του Διονύση Ρώμα, η Καβαλερία Ποπολάνα του Γρηγορίου Ξενόπουλου, και οι «Ομιλίες» Χρυσαυγή και Αντριόλας.γ) Έχουν απασχολήσει τους ερευνητές αλλά η συγκεκριμένη εργασία φιλοδοξεί να προσφέρει μια διαφορετική οπτική στην δραματουργική τους ανάλυση, όπως λόγου χάρη ο Φιλάργυρος της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, ο Βασιλικός του Μάτεσι, η Στέλλα Βιολάντη και ο Ποπολάρος του Ξενόπουλου. στην ύστερη αποικιακή και την πρώτη μεταπολίτευση 1797-1953 γίνεται αντιληπτή από τους Ζακυνθινούς συγγραφείς που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις (αριστοκράτες, ποπολάροι και αγρότες) και έχουν διαφορετική πολιτική τοποθέτηση.Το Κεφάλαιο 1, ασχολείται με το έργο του Διονύση Ρώμα «Τρεις κόσμοι», που διαδραματίζεται στην Ζάκυνθο από το 1797 έως το 1820, ενώ ο ιστορικός χρόνος που καλύπτει το έργο είναι στην πραγματικότητα η περίοδος 1797-1836. Το κεφάλαιο αυτό αποτελεί μια απόπειρα σκιαγράφησης της κοινωνίας της Ζακύνθου των αρχών του 19ου αιώνα. Οι θεατρικοί ήρωες του Ρώμα επιλέγονται ανάμεσα στις πλέον σημαντικές και παράλληλα ενδιαφέρουσες προσωπικότητες στον χώρο της πολιτικής, της θρησκείας και του πολιτισμού. Μέσα από τους θεατρικούς διαλόγους διαφαίνεται η οπτική του συγγραφέα για την πολιτική, οικονομική, κοινωνική και πνευματική κατάσταση της περιόδου.Στο Κεφάλαιο 2 εξετάζεται το θεατρικό έργο της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου «Φιλάργυρος», σε συνδυασμό με την «Αυτοβιογραφία» της, τον «Βασιλικό» του Αντωνίου Μάτεσι, την «Στέλλα Βιολάντη» του Γρηγορίου Ξενόπουλου και την «Εκδίκηση» του Ανδρέα Γαήτα. Άξονα του κεφαλαίου αποτελεί η θέση του γυναικείου φύλου στα Ιόνια Νησιά, που υφίσταται την αποικιοκρατική κυριαρχία της αυτοκρατορίας και την κυριαρχία της πατριαρχίας. Τα συγκεκριμένα θεατρικά έργα άλλωστε πραγματεύονται το ίδιο θεματικό μοτίβο: την γυναικεία καταπίεση και τον αγώνα των νεαρών γυναικών για το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης στον περιορισμένο γεωγραφικά και κοινωνικά χώρο της αποικιοκρατούμενης και μεταποικιακής Ζακύνθου.Στο Κεφάλαιο 3, σε αντίθεση με τα δύο προηγούμενα, προσεγγίζεται η πρόσληψη της μικροϊστορίας της Ζακύνθου του 19ου αιώνα σε έργα «ποπολάρων» συγγραφέων, διότι μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα ως «ποπολάροι» (πληβείοι) λογαριάζονται από τους συντοπίτες τους όλοι όσοι δεν ανήκουν στην ζακυνθινή ελίτ ανεξαρτήτως της μορφώσεως, της οικονομικής τους επιφάνειας ή της επαγγελματικής και κοινωνικής τους επιτυχίας. Συζητιούνται αρχικά τα έργα του Σωκράτη Ζερβού ο «Μαστρομανώλης» και «Εποχή των Ιγγλέζων - Ένας καυγάς και δύο γάμοι». Στην συνέχεια γίνεται μια παράλληλη ανάγνωση των έργων «Η παλληκαριαίς του Κυλαϊδώνη» του Ζερβού και του διακειμένου του, του έργου ο «Ποπολάρος» του Γρηγορίου Ξενόπουλου. Το κεφάλαιο κλείνει με μια εκτενή ανάλυση του έργου του Ξενόπουλου «Καβαλερία Ποπολάνα». Στο κεφάλαιο αυτό βασικό θεματικό μοτίβο των έργων είναι «τα έργα και αι ημέραι» των ζακυνθινών παλληκαράδων.Στο Κεφάλαιο 4, συζητιούνται εκτενώς τα πομπικά καρναβαλικά δρώμενα της Ζακύνθου και οι «Ομιλίες». Στην συνέχεια τοποθετούνται στον χώρο και τον χρόνο και αναλύονται διεξοδικά τρεις «Ομιλίες». Αρχικά η παρωδία του «Χάση» του Δημητρίου Γουζέλη από τον Διονύσιο Λουκίσα με τον τίτλο Αντριόλας, κατόπιν η αγνώστου συγγραφέως «Ομιλία» «Χρυσαυγή» και τέλος «Ο Αγών του Έρωτος» των Δημητρίου Βυθούλκα και Ιωάννη Μαρούδα.