Η Αξιολόγηση των βιβλίων Φυσικής Αγωγής της Ε΄ + ΣΤ΄ Δημοτικού εκπαιδευτικού και μαθητή - Σπετσωτάκη, Ροδάνθη (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, 2017)
Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν να αξιολογηθούν τα σχολικά βιβλία «Φυσική Αγωγή E΄ & ΣΤ΄ Δημοτικού» του μαθητή και του εκπαιδευτικού. Η αξιολόγηση έγινε από τους εκπαιδευτικούς Φ.Α., τους σχολικούς συμβούλους Φ.Α. και τους μαθητές/τριες της Ε΄ και ΣΤ΄ τάξης. Λήφθηκαν υπόψη οι παράμετροι, γεωγραφική περιοχή του σχολείου, ηλικία, φύλο, σπουδές, χρόνια υπηρεσίας και σχετική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών Φ.Α. και σχολικών συμβούλων Φ.Α. καθώς επίσης το φύλο, η τάξη και η συμμετοχή των μαθητών/τριών σε εξωσχολικές αθλητικές δραστηριότητες. Αξιολογήθηκαν από τους εκπαιδευτικούς και τους σχολικούς συμβούλους για το βιβλίο Φ.Α. του μαθητή: α) το περιεχόμενο του βιβλίου Φ.Α., β) οι στόχοι του, γ) η δομή και οργάνωσή του, δ) η παρουσίαση και εικονογράφησή του, ε) η εφαρμογή των αντικειμένων του και στ) η σχετική επιμόρφωση. Ενώ από τους μαθητές/τριες αξιολογήθηκαν: α) οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν προκειμένου να συμμετάσχουν σε εξωσχολικές αθλητικές δραστηριότητες, β) το περιεχόμενο του βιβλίου, γ) η παιδαγωγική καταλληλότητα και η διδακτική του επάρκεια, δ) η δομή και η οργάνωσή του, ε) η παρουσίαση και εικονογράφησή του, ενώ διερευνήθηκε και η γενική άποψη των μαθητών/τριών για το βιβλίο και η συμβολή του στην ανάπτυξη αθλητικής παιδείας. Όσον αφορά στην αξιολόγηση του βιβλίου Φ.Α. του εκπαιδευτικού, από τους εκπαιδευτικούς και τους σχολικούς συμβούλους, αξιολογήθηκαν: α) το περιεχόμενο του βιβλίου, β) η δυνατότητα εφαρμογής του περιεχομένου του σε σχέση με την υλικοτεχνική υποδομή του σχολείου, γ) η επίτευξη των στόχων του, δ) η δομή και οργάνωσή του, ε) οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν κατά την εφαρμογή του, στ) η εφαρμογή των αντικειμένων του βιβλίου, ζ) η σχετική επιμόρφωσή τους και η) το διοικητικό πλαίσιο εφαρμογής του βιβλίου (μόνο από τους σχολικούς συμβούλους). Χρησιμοποιήθηκε ειδικά κατασκευασμένο ερωτηματολόγιο σύμφωνα με τις επιστημονικές προδιαγραφές με αποδεκτό δείκτη εγκυρότητας και αξιοπιστίας. Το δείγμα αποτέλεσαν 322 σχολεία (το 10% του συνολικού πληθυσμού σχολικών μονάδων 6/θέσιων και άνω) από τις 13 περιφέρειες της χώρας σύμφωνα με την στρωσιγενή αναλογική δειγματοληψία. Ταχυδρομήθηκαν σε αυτά 322 φάκελοι οι οποίοι περιείχαν: α) φωτοαντίγραφο της άδειας εκπόνησης της έρευνας από το Π.Ι. β) ενημερωτικό έγγραφο προς το διευθυντή γ) επιστολή ενημέρωσης με υπεύθυνη vii δήλωση συναίνεσης των γονέων των μαθητών/τριών, δ) ερωτηματολόγιο για τον/την εκπαιδευτικό, ε) ερωτηματολόγια για τους μαθητές/τριες ενός τμήματος Ε΄ τάξης και ΣΤ΄ τάξης και στ) ένας άδειος φάκελος με προπληρωμένο ταχυδρομικό τέλος για την επιστροφή των συμπληρωμένων ερωτηματολογίων. Υπήρχε περιθώριο ενός μηνός για την ολοκλήρωση της διαδικασίας. Καταχωρήθηκαν και τελικά επεξεργάσθηκαν 137 ερωτηματολόγια εκπαιδευτικών Φ.Α. για την αξιολόγηση των βιβλίων του εκπαιδευτικού και του μαθητή και 4391 ερωτηματολόγια μαθητών/τριών για την αξιολόγηση του βιβλίου του μαθητή, συνολικού ποσοστού ανταπόκρισης 51% των σχολικών μονάδων καθώς επίσης και 13 ερωτηματολόγια σχολικών συμβούλων, ποσοστό 35%. Η στατιστική ανάλυση βασίσθηκε αρχικά στην κωδικοποίηση και καταχώρηση των δεδομένων. Σε κάθε υποκατηγορία ερωτήσεων, δημιουργήθηκε μια νέα μεταβλητή (σκορ), που έδινε τη γενική εικόνα του κάθε ερωτώμενου. H στατιστική επεξεργασία των απαντήσεων έγινε με κατανομές (συχνότητα και σχετική συχνότητα %), για τα δημογραφικά - γενικά στοιχεία κατάταξης, περιγραφικούς στατιστικούς δείκτες (συχνότητα, μέσες τιμές (ΜΤ) και τυπικές αποκλίσεις (ΤΑ), στο σύνολο του δείγματος, για κάθε θεματική ενότητα – παράμετρο, με τις επιμέρους ερωτήσεις της. Για την εξαγωγή συμπερασμάτων χρησιμοποιήθηκαν οι στατιστικές δοκιμασίες: α) συντελεστής συσχέτισης του Pearson (r), β) σύγκριση Ανάλυση Διακύμανσης (ANOVA) με έλεγχο Tukey, γ) έλεγχος t test και δ) έλεγχος chi square (x2) με στατιστική σημαντικότητα το επίπεδο p<0.05. Το 58% των σχολείων της έρευνας προέρχονται από αστική περιοχή, το 60% των ερωτώμενων ήταν άντρες, το 71% ανήκε στην ηλικιακή ομάδα 41-50 ετών, ενώ το 42% είχαν μόνο τις βασικές σπουδές. Όσον αφορά στο βιβλίο Φ.Α. του μαθητή, οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. αξιολόγησαν θετικά: α) το περιεχόμενο (Μ.Τ.=3.24±0.64), β) την επίτευξη των στόχων (Μ.Τ.=3.11±0.69), γ) τη δομή και την οργάνωση του βιβλίου (Μ.Τ.=3.46±0.69), δ) την παρουσίαση και εικονογράφησή του (Μ.Τ.=3.17±0.64 σε 5/βάθμια κλίμακα αξιολόγησης), ε) η πλειοψηφία (οριακά) των εκπαιδευτικών Φ.Α. χρησιμοποιούν το βιβλίο της Φ.Α. του μαθητή κατά τη διδασκαλία τους όταν οι καιρικές συνθήκες δεν επιτρέπουν να πραγματοποιηθεί το μάθημα σε εξωτερικό χώρο (Μ.Τ.=5.11±2.49 σε 9/βάθμια κλίμακα αξιολόγησης), στ) ήταν ελάχιστα ικανοποιημένοι από την επιμόρφωση που είχαν από τους αρμόδιους φορείς. Επίσης οι διδάσκοντες των αγροτικών περιοχών αξιολόγησαν θετικότερα (Μ.Τ.=3.40±0.69) την παρουσίαση και εικονογράφηση του βιβλίου (F(2, 134)=3.46, p=0.034), οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. με μεταπτυχιακές σπουδές αξιολόγησαν θετικότερα τόσο το περιεχόμενο (Μ.Τ.= 3.71±0.89 με F(3, 133)=2.99, p=0.033), όσο και τους στόχους του βιβλίου (Μ.Τ.= 3.66±0.93 με F(3, 133)=4.99, p=0.003), ενώ όσοι είχαν δεχτεί σχετική επιμόρφωση αξιολόγησαν θετικότερα το βιβλίο τόσο στο περιεχόμενο (Μ.Τ.= 3.50±0.69 με F(2, 134)=3.79, p=0.025) όσο και στην επίτευξη των στόχων του (Μ.Τ.= 3.45±0.79 με F(2, 134)=3.38, p=0.037). viii Οι σχολικοί σύμβουλοι αξιολόγησαν θετικά το βιβλίο Φ.Α. του μαθητή ενώ δήλωσαν ελάχιστα ικανοποιημένοι από την σχετική ενημέρωση που είχαν από τους διάφορους φορείς. Οι μαθητές/τριες αξιολόγησαν α) το περιεχόμενο του βιβλίου Φ.Α. πολύ θετικά (Μ.Τ.= 2.74±1.28 σε 4/βάθμια κλίμακα αξιολόγησης), β) αρνητικά την παιδαγωγική καταλληλότητα και διδακτική επάρκεια του βιβλίου Φ.Α. (Μ.Τ.=2.06±2.04 σε 7/βάθμια κλίμακα), γ) πολύ θετικά τη δομή και οργάνωση του βιβλίου Φ.Α. (Μ.Τ.=2.13±1.07 σε 3/βάθμια κλίμακα), δ) θετικά τη γενική παρουσίαση και εικονογράφηση του βιβλίου (Μ.Τ.=1.93±0.97 σε 3/βάθμια κλίμακα). Οι μαθητές/τριες έθεσαν ως πιο ενδιαφέροντα θέματα στο βιβλίο, την εκμάθηση των διαφόρων κινητικών δεξιοτήτων (25.6%) και ό,τι σχετίζεται με τον υγιεινό τρόπο ζωής (24.4%). Δεν ήξεραν και έμαθαν από το βιβλίο, διάφορα αθλήματα, κανονισμούς αθλημάτων και πληροφορίες για τον υγιεινό τρόπο ζωής. Οι μαθητές/τριες που απάντησαν ότι ζητούν συμβουλές (40.3%) από τον εκπαιδευτικό Φ.Α. ήταν κυρίως για υγιεινή διατροφή, για διάφορες κινητικές δεξιότητες, για τη σχέση σωματικής άσκησης με την υγεία, για τους κανονισμούς των αθλημάτων, αλλά και για πρώτες βοήθειες. Οι μαθητές/τριες των αγροτικών περιοχών δήλωσαν ότι αντιμετωπίζουν περισσότερο δυσκολίες στη συμμετοχή τους σε εξωσχολικές αθλητικές δραστηριότητες ((Μ.Τ.=1.67±1.22) με F(2, 4388)=4.98, p=0.007), ενώ αξιολόγησαν θετικότερα τόσο το περιεχόμενο του βιβλίου (Μ.Τ.= 2.88±1.20 με F(2, 4388)=7.40, p<0.001), όσο και την παιδαγωγική καταλληλότητα και διδακτική του επάρκεια (Μ.Τ.=2.88±2.88 με F(2, 4388)=7.25, p<0.001), καθώς και τη δομή και οργάνωσή του (Μ.Τ.=2.29±0.97 με F(2, 4388)=14.85, p<0.001) αλλά και τη γενικότερη παρουσίαση και εικονογράφησή του (Μ.Τ.=2.13±0.92 με F(2, 4388)=25.42, p<0.001) σε σχέση με τους μαθητές/τριες των ημιαστικών και αστικών περιοχών. Τα αγόρια εξέφρασαν μεγαλύτερη δυσκολία στη συμμετοχή τους σε εξωσχολικές αθλητικές δραστηριότητες (Μ.Τ.=1.63±1.26 με t(4388)=4.13, p<0.001) ενώ τα κορίτσια αποτίμησαν θετικότερα το περιεχόμενο (Μ.Τ.= 2.81±1.24 με t(4388)=3.47, p< 0.001), τη δομή και οργάνωση (Μ.Τ.=2.19±1.03 με t(4388)=3.77, p<0.001) καθώς και την παρουσίαση και εικονογράφηση του βιβλίου (Μ.Τ.=1.97±0.95 με t(4388)=2.06, p=0.009). Οι μαθητές/τριες της Ε΄ τάξης αξιολόγησαν θετικότερα το βιβλίο, όσον αφορά στο περιεχόμενο του (Μ.Τ.=2.90±1.24 με t(4386)=8.76, p<0.001), στην παιδαγωγική καταλληλότητα και διδακτική επάρκειά του (Μ.Τ.=2.74±2.05 με t(4386)=2.59, p<0.001), στη δομή και οργάνωσή του (Μ.Τ.=2.17±1.05 με t(4386)=2.64, p=0.008) καθώς και στην παρουσίαση και εικονογράφησή του (Μ.Τ.=1.91±1.96 με t(4386)=4.01, p<0.001). Όσον αφορά στην αξιολόγηση του βιβλίου Φ.Α. του εκπαιδευτικού, οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. αξιολόγησαν: α) θετικά το περιεχόμενο (Μ.Τ.=3.06±0.65 σε 5/βάθμια κλίμακα), β) θετικά την εφαρμογή του περιεχομένου σε σχέση με την υλικοτεχνική υποδομή του σχολείου (Μ.Τ.=3.07±0.76 σε 5/βάθμια κλίμακα), δηλώνοντας ότι μπορούν να διδάξουν στο σχολείο τους κυρίως, καλαθοσφαίριση, πετοσφαίριση, ποδόσφαιρο, δρόμους και χορούς, γ) θετικά την επίτευξη των στόχων (Μ.Τ.=3.31±0.69 σε 5/βάθμια κλίμακα), δ) θετικά την αξιολόγηση της δομής και ix οργάνωσης του βιβλίου (Μ.Τ.=3.45±0.68 σε 5/βάθμια κλίμακα), ε) ως δυσκολίες στην εφαρμογή του βιβλίου δήλωσαν, την ανεπάρκεια στην υλικοτεχνική υποδομή των σχολείων (57.7%) αλλά και την ελλιπή επιμόρφωσή τους (39.4%). Η αξιολόγηση στην εφαρμογή των μεθόδων διδασκαλίας ήταν θετική (Μ.Τ.=2.9±1.27 σε 5/βάθμια κλίμακα) με τους εκπαιδευτικούς από τη μια να εφαρμόζουν κατά κόρον την παραδοσιακή μέθοδο του παραγγέλματος αλλά και από την άλλη να έχουν δοκιμάσει στη διδασκαλία τους σύγχρονες μεθόδους, όπως αμοιβαίας διδασκαλίας και καθοδηγούμενης ανακάλυψης. Ως πιο αποτελεσματικές επιμορφωτικές δράσεις δήλωσαν, τη συζήτηση των καθημερινών προβλημάτων στην εκπαιδευτική πράξη και την παρακολούθηση δειγματικών διδασκαλιών με πρωτοβουλία του σχολικού συμβούλου Φ.Α, με τις γυναίκες να τις δηλώνουν ως 1η ή 2η επιλογή (x2 =5.44, p=0.02) και x2=4.49, p=0.034, αντίστοιχα) ενώ οι άντρες να δηλώνουν την αυτοεπιμόρφωση (x2=4.49, p=0.034). Οι εκπαιδευτικοί των αγροτικών περιοχών αξιολόγησαν θετικότερα το περιεχόμενο του βιβλίου (Μ.Τ.=3.33±0.79 με F(2, 130)=3.63, p=0.029), όπως επίσης και οι άντρες (Μ.Τ.=3.16±0 69, με t(131)==2.16, p=0.032), ενώ οι εκπαιδευτικοί με επιπλέον σπουδές αξιολόγησαν θετικότερα τόσο το περιεχόμενο (Μ.Τ.=3.52±0.90 με F(3, 129)=5.48, p<0.001) όσο και την επίτευξη των στόχων (Μ.Τ.=3.76±0.51 με F(3, 129)=4.04, p=0.009), αλλά και την αξιολόγηση της δομής και οργάνωσης του βιβλίου (Μ.Τ.=3.96±0.99 με F(3, 128)=3.58, p=0.016). Επίσης οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. με σχετική επιμόρφωση δήλωσαν ότι εφαρμόζουν περισσότερο τη φιλοσοφία της «δια βίου άσκησης» και της ανάπτυξης της υπευθυνότητας στη διδασκαλία τους (Μ.Τ.=10.13±1.88 με F(2, 134)=4.38, p=0.014). Οι σχολικοί σύμβουλοι αξιολόγησαν γενικά θετικά το βιβλίο Φ.Α. του εκπαιδευτικού ενώ θεωρούν ότι οι δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. στην εφαρμογή του σχετίζονται με το προσωπικό τους ενδιαφέρον ενώ παράλληλα θεωρούν ότι απαιτείται να παρεμβαίνουν για την εφαρμογή του, καθώς υπάρχει ανάγκη καθοδήγησής των. Συμπερασματικά οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. αξιολόγησαν γενικά θετικά τα βιβλία Φ.Α. τόσο του μαθητή όσο και του εκπαιδευτικού. Αναγνωρίζουν σε αυτά την κάλυψη του κενού που είχαν τόσα χρόνια, χωρίς το συγκεκριμένο υποστηρικτικό υλικό, ενώ εφαρμόζονται μερικώς και κατά συνθήκη ως βιβλία - οδηγό στο διδακτικό τους έργο και όχι ως διαμεσολαβητικό μέσο ανάμεσα στον εκπαιδευτικό και το μαθητή, όπως συμβαίνει στα βιβλία των άλλων μαθημάτων. Τόνισαν επίσης ότι η διδασκαλία όλης της ύλης δεν είναι εφικτή στον προβλεπόμενο διδακτικό χρόνο και το σημαντικό ρόλο του σχολικού συμβούλου στην υποστήριξη του διδακτικού τους έργου. Δήλωσαν συγκεκριμένες θεματικές ενότητες που έχουν ανάγκη επιμόρφωσης (μουσικοκινητική αγωγή, ποδόσφαιρο για τις γυναίκες και παραδοσιακούς χορούς για τους άντρες) ενώ παράλληλα υποδεικνύουν κι άλλα αντικείμενα που θα ήθελαν επιμόρφωση (άλλες μορφές κινητικών δραστηριοτήτων, κανονισμούς αθλημάτων, πρώτες βοήθειες). Επίσης προτείνουν αποτελεσματικές μορφές επιμόρφωσης με υποχρεωτική και σε τακτά χρονικά διαστήματα μορφή. Οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. των αγροτικών περιοχών, οι επιμορφωμένοι εκπαιδευτικοί Φ.Α. καθώς και οι εκπαιδευτικοί Φ.Α. με επιπλέον σπουδές αξιολόγησαν θετικότερα τα βιβλία Φ.Α. x Άρα τόσο η γεωγραφική περιοχή του σχολείου, όσο και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών αλλά και το μορφωτικό τους επίπεδο, επηρεάζουν θετικά την αξιολόγηση των βιβλίων. Οι σχολικοί σύμβουλοι είχαν επίσης θετική άποψη για τα βιβλία και τόνισαν το σημαντικό ρόλο της επιμόρφωσης και ενημέρωσης των εκπαιδευτικών Φ.Α. στην αξιοποίησή τους, θεωρώντας παράλληλα το ατομικό ενδιαφέρον των εκπαιδευτικών καθοριστικό παράγοντα στην εφαρμογή τους, τονίζοντας και την προσωπική τους ανάγκη για επιμόρφωση σε μεθόδους εκπαίδευσης ενηλίκων και ψυχολογίας. Οι μαθητές/τριες αξιολόγησαν πολύ θετικά το βιβλίο Φ.Α. παρόλο που δεν το χρησιμοποιούν αρκετά. Θετικότερη αξιολόγηση έδωσαν οι μαθητές/τριες των σχολείων της υπαίθρου και οι μαθητές/τριες της Ε΄ τάξης ενώ τα κορίτσια ήταν επίσης πιο θετικά από τα αγόρια. Επίσης οι μαθητές/τριες που συμμετέχουν σε εξωσχολικές αθλητικές δραστηριότητες ήταν πιο ευαισθητοποιημένοι και θετικά προσκείμενοι στο βιβλίο. Γενικότερα οι μαθητές/τριες έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον στις διάφορες κινητικές δεξιότητες που προάγει το βιβλίο Φ.Α. καθώς και σε ό,τι έχει σχέση με τον υγιεινό τρόπο ζωής. Προτείνεται, η άμεση, στοχευμένη και ταχτική επιμόρφωση των εκπαιδευτικών Φ.Α. με τη στήριξη της πολιτείας, ο σχολικός σύμβουλος να λάβει πιο ενεργό και άμεσο ρόλο στην εκπαιδευτική πράξη, τόσο για την υποστήριξη και όσο και την παρακίνηση των εκπαιδευτικών στην εφαρμογή των βιβλίων, να μειωθεί η διδακτέα ύλη ανά τάξη και να αυξηθούν οι ώρες διδασκαλίας της Φ.Α. στην Ε΄ και ΣΤ΄ τάξη. Η περαιτέρω έρευνα και στα άλλα βιβλία Φ.Α. θα έδινε μια ολοκληρωμένη εικόνα στο «γίγνεσθαι» της Φ.Α. στο σχολείο που αναμφίβολα θα συνέβαλε στην αναβάθμιση της εκπαιδευτικής διαδικασίας.
Evaluation of the student and teacher textbooks of Physical Education of the 5th and 6th grade of the elementary school
Keywords: Φυσική αγωγή και εκπαίδευση - Μελέτη και διδασκαλία (Πρωτοβάθμια); Φυσική αγωγή για παιδιά - Αξιολόγηση; Physical education and training - Study and teaching (Elementary); Physical education for children - Evaluation; Αξιολόγηση βιβλίων Φ.Α.; Βιβλίο Φ.Α. εκπαιδευτικού; Βιβλίο Φ.Α. μαθητή; Περιεχόμενο βιβλίων; Επίτευξη στόχων; Δομή και οργάνωση; Παρουσίαση και εικονογράφηση; Επιμόρφωση; Evaluation of the school P.E. books; Student’s PE books; Teacher's PE books; Book’s contents; Aims; Structure and layout; Presentation and illustrations; Teachers’ training