Τα κοσμικά και εκκλησιαστικά κατάλοιπα του υστεροβυζαντινού οικισμού στο Κάστρο Γερακίου Λακωνίας - Σπανού, Σταματία (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, 2022)
Σε έναν λόφο στις νοτιοδυτικές πλαγιές του Πάρνωνα υψώνεται το κάστρο Γερακίου. Η περιοχή ήταν γνωστή από την αρχαιότητα με το όνομα ¨Γερόνθρες¨. Μάλιστα σύμφωνα με ανασκαφές που έχουν γίνει, έχουν εντοπιστεί ίχνη ζωής από τη Νεολιθική Εποχή και την Εποχή του Χαλκού. Επιπλέον ο Παυσανίας, περιηγητής του 2ου αι. μ. Χ., αναφέρει πως στην περιοχή του Γερακίου υπήρχαν ναοί και μαρμάρινα γλυπτά. Έτσι, στη θέση της αρχαίας πόλης είναι σήμερα κτισμένο το χωριό του Γερακίου, το οποίο αποτελεί ίσως παραφθορά του αρχαίου τοπωνυμίου. Το Κάστρο Γερακίου χτίστηκε τον 13ο αι. από τον βαρόνο GuydeNivelet (ή τον γιο του Jean), στον οποίο παραχωρήθηκε μαζί με έξι φέουδα. Κατείχε πολύ σημαντική θέση αφού εξασφάλιζε τον έλεγχο και την επικοινωνία με το Μυστρά και τη Μονεμβασία και μπορούσε να επιτηρεί τους Τσάκωνες και ολόκληρη την πεδιάδα. Το Κάστρο περιήλθε στα χέρια των Βυζαντινών το νωρίτερο το 1262 και αποτέλεσε στήριγμα του Δεσποτάτου του Μυστρά μέχρι το 1460, οπότε και παραδόθηκε στους Τούρκους. Γενικά η οικιστική συγκέντρωση γύρω από το Κάστρο άρχισε από την ανέγερσή του και συνεχίστηκε σε όλη τη βυζαντινή περίοδο. Ο λόφος μάλλον ερημώθηκε μεταξύ του 15ου αι. και του 1700, οπότε το Γεράκι μεταφέρθηκε στη θέση του σημερινού οικισμού. Εντός του Κάστρου διασώζονται τμήματα του τείχους και του οχυρωματικού περιβόλου αλλά και υπολείμματα του μεσαιωνικού οικισμού στις δύο κορυφές του λόφου Παλαιόκαστρο. Στη δυτική πλαγιά εντοπίζονται αρκετά κοσμικά κτίσματα του βασικού οικισμού και στη νότια κορυφή υπολείμματα μιας δεύτερης οικιστικής συγκέντρωσης, η οποία συνδέεται με το βασικό οικισμό με ένα μονοπάτι 700 μέτρων. Ωστόσο τα ίχνη του οδικού δικτύου είναι ελάχιστα. Τέλος στον οικισμό διασώζονται 10 ναοί σε αρκετά καλή κατάσταση με αξιόλογο τοιχογραφικό διάκοσμο και με φραγκικές επιδράσεις. Στη δυτική πλαγιά βρίσκεται ο Άγιος Γεώργιος, η Αγία Αικατερίνη, η Ζωοδόχος Πηγή, ο Άγιος Δημήτριος, η Αγία Παρασκευή και δύο ανώνυμοι ναοί. Στη νότια κορυφή του λόφου Παλαιόκαστρο, στις ¨Πέρα Εκκλησιές¨ υπάρχουν άλλοι τρεις ναοί: ο Προφήτης Ηλίας, ο ναός των Θεοφανείων και ο ναός των Ταξιάρχων.
Keywords: Κάστρα -- Ελλάδα -- Λακωνία -- Γεράκι; Οχυρωματικά έργα -- Ελλάδα -- Λακωνία -- Γεράκι; Αρχιτεκτονική, Βυζαντινή -- Ελλάδα -- Λακωνία -- Γεράκι; Χριστιανική τέχνη και συμβολισμός -- Ελλάδα -- Λακωνία -- Γεράκι -- Μεσαίωνας, 500-1500; Εκκλησίες -- Ελλάδα -- Λακωνία -- Γεράκι; Πόλεις και κωμοπόλεις, Μεσαιωνικές -- Ελλάδα -- Λακωνία -- Γεράκι; Γεράκι (Λακωνία, Ελλάδα) -- Αρχαιότητες, Βυζαντινές; Πελοπόννησος; Γεράκι; Κάστρο; Οικισμός; Οχυρώσεις; Αρχιτεκτονική; Υστεροβυζαντινή Περίοδος; Φραγκοκρατία; Ναοί; Τοιχογραφίες; Σταυρεπίστεγος Ναός; Τρίκλιτη Βασιλική; Peloponnese; Geraki; Castle; Settlement; Fortifications; Architecture; Late byzantine period; Frankish occupation; Temples; Monumental paintings; Cross-shaped church; Three-aisled royal church