Η προτεινόμενη μεταρρύθμιση του Πλήθωνα και η δυνατότητα πραγματοποίησής της - Ζηρίνης, Παναγιώτης (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, 2020)
Ενώ για τους λαούς της Δυτικής Ευρώπης η περίοδος της Αναγεννήσεως (14ος -15ος αιώνες) είναι καιρός έντονης πνευματικής κρίσεως και αναταραχής, κατά την περιπετειώδη πορεία προς την Νεωτερικότητα, για το ελληνικό Γένος είναι εποχή τραγικής αγωνίας. Το ελληνικό κράτος της Κωνσταντινουπόλεως βιώνει το ιστορικό του τέλος κάτω από την πίεση που επιβάλλει (η υποκριτική δουλοφροσύνη του μεσαιωνικού ολοκληρωτισμού και) η απόλυτη επικράτηση του ιδιόμορφου βυζαντινού φεουδαρχισμού. Ο ελληνοβυζαντινός κόσμος είναι αναγκασμένος να προασπίζει την ύπαρξή του διεξάγοντας αγώνα και προς την Δύση και προς την Ανατολή. Η ιστορική παρουσία, κατά την διάρκεια του τελευταίου δραματικού αιώνα της ζωής του Βυζαντίου, του Γεώργιου Γεμιστού (ή αυτοκαθοριζόμενου ως Πλήθωνα) νοηματοδοτεί τον στοχαστικό νού που είναι εκείνος ο οποίος πρώτος θεώρησε λογικά την επιστροφή από τον σκοταδισμό στην αρχαία ελληνική σκέψη, την αναγέννησή της, με σκοπό να πετύχει το «άλμα» της μετάβασης από την υστεροβυζαντινή θεολογία και κοσμοθεωρία στην ιδέα και απαρχή του Νέου Ελληνισμού και στην ιδέα της πολιτικής αυθυπαρξίας του ως αναγεννώμενου ελληνικού έθνους. Την επιτακτική ανάγκη για να λυθεί το πρόβλημα τούτο την συναισθάνεται βαθύτατα ο Πλήθων και θεωρεί αποστολή του να πείσει τους Παλαιολόγους να πραγματοποιήσουν μια μεταρρύθμιση. Ταυτόχρονα, το πολύτροπο πνεύμα του και η αρετή του, αφού διαπέρασαν την σύγχυση της αβεβαιότητας και του αποπροσανατολισμού που προκαλούσε το στατικό «είναι» της προνεωτερικότητας, απετέλεσαν και την αναμόχλευση της Δύσεως ώστε εμπνευσμένη από τον πλατωνικό ιδεαλισμό να στραφεί προς την ελληνική φιλοσοφία και πρωταρχικότητα, τις δυνάμεις που θα την ανακαινίσουν προς ένα νέο και κυρίως πιο ανθρώπινο ξεκίνημα. Η τοποθέτησή του απέναντι στα μεγάλα προβλήματα της αυτοβεβαίωσης του ανθρώπου, με βάση την διασάφηση των ερωτημάτων «τι εστίν αλήθεια» και «τι εστίν άνθρωπος», καθιστά αναμφισβήτητη την ώθηση που προσέφερε η διανόησή του στην νεώτερη φιλοσοφία. Συμβάλλει πρωτόλεια στον αγώνα κατά του Σχολαστικισμού και της Δουλείας του ανθρώπινου πνεύματος και θέτει το θεμέλιο για την σύγχρονη αντίληψη περί της ιδέας της ελευθερίας της ατομικής βουλήσεως. Με την πολιτική φιλοσοφία του και σχεδιασμό, θέλησε να αφυπνίσει την νεοελληνική συνείδηση και να αποκαταστήσει εθνικά και πολιτικά ανεξάρτητο τον Ελληνισμό στα φυσικά-ιστορικά του όρια. Με ακλόνητη πίστη στην πνευματική αποστολή του Γένους ξαναγυρίζει στο ιστορικό παρελθόν, για να αντλήσει απ’ αυτό καινούργια δύναμη, με σκοπό να συζεύξει την αρχαία ελληνική Γραμματεία με την πολιτική πράξη. Φιλοσοφικά, πολιτικά αλλά και σε πρακτικό επίπεδο, η κοινωνικοπολιτική εκείνη μεταρρύθμιση, αποτελούσε το αποκορύφωμα του νεοπλατωνισμού. Ο Πλήθων έστρεψε την ματιά του στο απώτερο ελληνικό παρελθόν και στο μέλλον, ξεπερνώντας το βυζαντινό παρόν και πρότεινε, πεπεισμένος ότι οι θέσεις του αποτελούν την μοναδική οδό κοινής σωτηρίας Γένους και Κράτους, πολιτική και κοινωνική μεταρρύθμιση, η οποία τελικά δεν αποτολμήθηκε. Το σύνολο των μεταρρυθμίσεων, τις οποίες εισηγείται, αποσκοπεί στην κατά το δυνατόν πλήρη αποκατάσταση των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων που συναπαρτίζουν το κράτος καθώς και στην ενίσχυση της αμυντικής ισχύος του Μυστρά και του Βυζαντίου, με βασικό μοχλό και ταυτόχρονα ανώτατο σκοπό μια δικαιότερη χάριν του ανθρώπου πολιτεία ως την μόνη λύση. Η πληθώνεια προβληματική αναγνώριζε ότι η ανασυγκρότηση αυτή δεν θα επιτευχθεί με την αλλαγή του πολιτεύματος αλλά με τον βέλτιστο κοινωνικό μετασχηματισμό. Στην ριζική αναδιοργάνωση κοινωνίας και πολιτείας που συλλαμβάνει, προτείνοντας τα μέτρα του προς τις κεφαλές της διοικητικής ιεραρχίας της εποχής του, δημιουργώντας και υποβάλλοντας δύο Υπομνήματα, σπουδαία δοκίμια πολιτικής θεωρίας, αλλά και στο μέγα συστηματικό έργο του «Νόμων Συγγραφή», ο Φιλόσοφος του Μυστρά ενσωματώνει οργανικά και λειτουργικά και με προδρομική σημασία για την φιλοσοφική έρευνα των νεωτέρων χρόνων, τον αρχαϊσμό, τον ανθρωπισμό και τον ορθολογισμό. Οι αξίες αυτές θ’ αποτελέσουν τις προϋποθέσεις και τον γενικό καταλύτη της μεταβολής. Η πίστη του στην απόλυτη αιτιοκρατία, στην δύναμη της επιστημονικής πρόγνωσης και η οπτική του, ότι η οδός προς το θείο περνά μέσα από την περιοχή της επιστήμης, τοποθετούν τον Πλήθωνα έξω από την μεσαιωνική κοσμοθεωρία, και είναι κρίμα ότι στην «Πολιτεία» του, αργότερα, πλανήθηκε τόσο πολύ στην προσπάθειά του στους «Νόμους» του να αναστήσει τον προ αιώνων νεκρό παγανισμό. Οι πληθωνικές κοινωνικοπολιτικοοικονομικές ιδέες προαναγγέλλουν, με άλλα λόγια έχουν «προλάβει», το πνεύμα της μεγάλης Ευρωπαϊκής Αναγέννησης και του Διαφωτισμού εγκολπώνοντας, πρωτίστως, συναρμόζοντας ουσιώδη σημεία της προοδευτικής και οικονομούμενης κοινωνίας, όπως είναι ο μεθοδικός καθορισμός των δημοσιονομικών, απόψεις και αρχές που απαντάμε αργότερα στην Εμποροκρατική, την Φυσιοκρατική και την Φιλελεύθερη Οικονομική Σχολή του ευρωπαϊκού χώρου, η ιδέα της κοινοκτημοσύνης, ο καταμερισμός των έργων, η πιο οργανική διαίρεση-διάρθρωση των κοινωνικών τάξεων. Ιδέες και συνδέσεις που απαντώνται πλέον στις μελέτες των κοινωνικών και οικονομικών επιστημών σε παγκόσμια κλίμακα. Το στοιχείο εκείνο που κυρίως «απογείωσε» το πολιτικοφιλοσοφικό έργο του Αναμορφωτή του Μυστρά, ήταν οι ιδέες του, φιλοσοφικό προϊόν των οποίων είναι ένας ιδιότυπος κοινωνισμός και άλλες συναφείς αντιλήψεις οι οποίες τον καθιστούν προάγγελο των σύγχρονων σοσιαλιστικών αναλύσεων του ταξικού φαινομένου. Η κοινωνία και κατ’ επέκταση η «ιδανική» Πολιτεία του Πλήθωνα είναι στην ουσία κοινωνιστική, αλλά ο σοσιαλισμός του είναι ένας σοσιαλισμός χωρίς τον ιστορικό διαλεκτικό υλισμό. Ο Γεώργιος Γεμιστός ετόλμησε τότε να προσβάλει τις ίδιες τις βάσεις ιδοκτησίας και να εισαγάγει ένα ιδιόρρυθμο κομμουνισμό της «πρακτικής στόχευσης», προτείνοντας ένα εντελώς πρωτότυπο σοσιαλιστικό σύστημα που δεν απέβλεπε στην ανατροπή της βυζαντινής «Τάξεως», στην διάλυση του κοινωνικού οικοδομήματος, αλλά στην μετατροπή του, στην βελτίωσή του που θα επαναφέρει την ισονομία. Το μεγαλεπήβολο, όμως, σχέδιο του Πλήθωνα να μεταπλάσσει το βυζαντινό κράτος προς την ελλαδική αναγέννηση δεν απέδωσε κάτω από το βάρος της αδυναμίας εφαρμογής του. Οι πληθώνειες ριζικές μεταρρυθμίσεις θα έσωζαν τον παλαιό οργανισμό του Βυζαντίου εφ’ όσον θα είχαν γίνει έγκαιρα. Το παρόν όμως δεν επέτρεπε μακροχρόνιες δραστηριότητες για την δημιουργία νέων κοινωνικών συνθηκών, ήταν πια πολύ αργά. Τα πληθωνικά μέτρα βρέθηκαν αντιμέτωπα με την συντηρητική βυζαντινή παράδοση, τον αριστοτελίζοντα σχολαστικισμό και την μακαριότητα της συνείδησης και την ανυπαρξία της πολιτικής βούλησης των αρχόντων της πολιτείας. Οι ιδέες, και εδώ οι ιδέες του Πλήθωνα, όχι τόσο ως θεωρητική σύλληψη όσο κυρίως ως κοινωνική πραγματικότητα την δεδομένη εκείνη εποχή, είναι τα «όπλα» τα οποία προϋποθέτουν εκείνους που θα τα χρησιμοποιήσουν. Όμως οι αγωνιζόμενοι απουσιάζουν, απουσιάζουν δηλαδή οι συνειδητοποιήσεις. Για τούτο και η απροθυμία, και η εκ μέρους της εξουσίας και η εκ μέρους του λαού, να εφαρμοσθούν τα μέτρα του Πλήθωνα. Όχι μόνο στο Βυζάντιο, αλλά σε ολόκληρη την μεσαιωνική Ευρώπη ελλείπουν οι θεμελιώδεις ιδεολογικές και κοινωνικές προϋποθέσεις, τα κοινωνικά αντιθετικά φαινόμενα που θα προκύψουν αργότερα, και τα οποία θα μπορούσαν να επιφέρουν δυναμική ανατροπή στην κακοδιοίκηση της πολιτείας. Απουσιάζει δηλαδή η βιομηχανική κοινωνικοοικονομική δομή, η οποία αποτελεί και την αναγκαία συνθήκη της ύπαρξης ή όχι κοινωνικών τάξεων και κοινωνικών ιδεολογικοταξικών αντιθέσεων. Τέλος, ερευνώντας την φύση των ιδεών του, παρατηρούμε, ότι δεν πρόκειται για κοινωνική αναμόρφωση που προέρχεται από κάτω, από το λαό, αλλά πρόκειται για αλλαγή που είναι επινόηση του συμβούλου του ηγεμόνα, δηλαδή «άνωθεν». Ίσως ο πλατωνικός φιλόσοφος του Μυστρά, να ήταν πολύ μακριά από τον προ 18 αιώνων δάσκαλό του, μη κατανοώντας πώς είναι δυνατόν να στηρίξει την «Πολιτεία» του στην θαυμαστή έννοια του «μεταξύ» της φυσιοκρατίας και της ιδέας του απόλυτου αγαθού, έννοια που ανακάλυψε ο Πλάτων. Όμως ο Πλήθων συνέθεσε μία νέα και μοναδική στην ιστορία των ιδεών φιλοσοφική αντίληψη περί της Πολιτείας και πρότεινε μια νέα στρατηγική πολιτική η οποία αναγνωρίζει ότι η οικονομική και κοινωνική δικαιοσύνη και κατά συνέπεια η ισορροπία των παραγόντων που αποτελούν την κάθε πολιτεία εξασφαλίζεται μόνο στις κοινωνικές δομές και δυναμικές εκείνες που κινούνται σε απόσταση χρυσής τομής από δύο ακραίες θέσεις: πρώτον απ’ την απεριόριστη ελευθερία του υπερανθρώπου (άκρατη ατομοκρατία) και την πολιτική της έκφραση, τον ανάλγητα υπερεκμεταλλευτικό καπιταλισμό, και δεύτερον από την απεριόριστη ισότητα της ανθρωπότητας (άκρατος κολλεκτιβισμός) και την πολιτική της μορφή, τον καταπιεστικό δογματισμό του ιστορικού διαλεκτικού υλισμού.
Plethon’s reform [metarrythmisis] proposal and the possibility of its realisation
Keywords: Γεμιστός Πλήθων - Γεώργιος - 15ος αι.; Νεοπλατωνισμός; Βυζαντινή Αυτοκρατορία - Ιστορία; Μεταρρύθμιση; Διαλεκτικός υλισμός - Ιστορία; Gemistus Plethon - George 15th century; Neoplatonism; Byzantine Empire - History; Reformation; Dialectical materialism - History; Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθων; Νεοπλατωνισμός; Ιστορία του βυζαντινού κόσμου; Πολιτικές θεωρίες των νεωτέρων χρόνων; Μεταρρύθμιση; Κοινωνισμός; Ιστορικός διαλεκτικός υλισμός; Georgios Gemistos-Plethon; Neoplatonism; History of the dyzantine world; Political theories of modern times; Reform (metarrythmisis); Socialism; Historical dialectical materialism