Η μνημειακή τοπογραφία της Λακεδαιμονίας κατά τον 9ο και 10ο αιώνα, όπως παραδίδεται από τις γραπτές πηγές

Abstract

Αντικείμενο της εργασίας είναι η μελέτη γραπτών πηγών και κυρίως αγιολογικών κειμένων που αναφέρονται στον 9ο και τον 10ο αιώνα, με κύριο στόχο την καταγραφή όλων των διαθέσιμων στοιχείων που μαρτυρούν για τη μνημειακή τοπογραφία της μεσοβυζαντινής Λακεδαιμονίας και συμβάλλουν στην ανασύνθεση του μνημειακού τοπίου μίας επαρχιακής πόλης της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ειδικότερα, μελετήθηκαν ο Βίος του αγίου Θεοκλήτου, επισκόπου Λακεδαιμονίας (869-879μ.Χ. περίπου), καθώς και τα κείμενα που σχετίζονται με τον Όσιο Νίκωνα τον «Μετανοείτε». Το κέντρο της εκκλησιαστικής ζωής της πόλης αποτελούσε ο επισκοπικός ναός, η τρίκλιτη μνημειώδης βασιλική που κτίστηκε στην κορυφή του λόφου της Ακρόπολης της αρχαίας Σπάρτης. Το μνημείο αυτό ενδεχομένως θα μπορούσε να ταυτιστεί με τον αναφερόμενο στη Διαθήκη ναό της αγίας Βαρβάρας. Εκτός των τειχών της Λακεδαιμονίας, τα κείμενα μαρτυρούν για την ύπαρξη μονής αφιερωμένης στον Άγιο Νικόλαο, η οποία βρισκόταν δυτικά της πόλης και ναού αφιερωμένου στον Άγιο Επιφάνιο, μνημεία που έως σήμερα η έρευνα δεν έχει εντοπίσει ή ταυτίσει. Πλήθος πληροφοριών παραδίδουν τα κείμενα για τον ναό του Σωτήρος Χριστού που ο όσιος Νίκων οικοδόμησε εντός των τειχών της Λακεδαιμονίας, στο πλαίσιο τόνωσης της χριστιανικής πίστης μίας κοινωνίας με ετερόδοξες πληθυσμιακές ομάδες, τις οποίες οι τοπικές αρχές αδυνατούσαν να ελέγξουν. Στα κείμενα καταγράφονται πληροφορίες για τη θέση ανέγερσης του ναού, τη γεωμορφολογία του εδάφους και της ευρύτερης περιοχής, τη σχέση του ναού με άλλα κοσμικά και εκκλησιαστικά κτήρια της περιοχής, την κάτοψη του μνημείου, τα υλικά δομής, την εσωτερική διακόσμηση και τέλος την περιουσία του. Ο Όσιος Νίκων λοιπόν, επέλεξε την Αγορά, το εμπορικό και οικονομικό κέντρο της πόλης για την ανέγερση του ναού του Σωτήρος, ο οποίος εξελίχθηκε σε μοναστηριακό καθίδρυμα και αναδείχθηκε σε πνευματικό και θρησκευτικό κέντρο της Λακωνικής, αλλά και ολόκληρης της νότιας Πελοποννήσου.