Η μορφή του Ηρακλή στην αττική τραγωδία: Ηρακλής, Άλκηστη, Τραχίνιες, Φιλοκτήτης

Abstract

Η παρούσα μελέτη πραγματεύεται τη μορφή του Ηρακλή, έτσι όπως σκιαγραφείται στην αρχαία ελληνική τραγωδία και, πιο συγκεκριμένα, σε δύο τραγωδίες του Σοφοκλή και δύο του Ευριπίδη. Ο Ηρακλής αποτελεί μία από τις πιο δημοφιλείς μορφές της ελληνικής μυθολογίας, καθώς πρόκειται για έναν ήρωα, ο οποίος αποθεώθηκε και καταστάθηκε σύμβολο της δύναμης και της γενναιότητας. Πολλοί είναι οι μύθοι που έχουν επιβιώσει για τον Ηρακλή, τον γιο της Αλκμήνης και του Δία, με σημαντικότερους αυτόν της εκτέλεσης των δώδεκα άθλων, αυτόν του διλήμματος μεταξύ των δρόμων της Κακίας και της Αρετής και αυτόν με το τραγικό τέλος του ήρωα, από τον δηλητηριασμένο χιτώνα του Νέσσου. Άλλος μύθος είναι η τύφλωση του ήρωα από την Ήρα που τον οδήγησε στον φόνο της συζύγου και των παιδιών τους, καθώς και μύθοι σύμφωνα με τους οποίους βοηθά άλλους ήρωες να ξεπεράσουν δύσκολες καταστάσεις. Οι γραπτές πηγές οι οποίες αναφέρονται στον Ηρακλή είναι πολλές και ανήκουν σε διάφορα γραμματειακά είδη, το δράμα, τραγωδία και κωμωδία, τη λυρική ποίηση και την ιστοριογραφία. Καθεμία από τις πηγές αυτές αντιμετωπίζει τον Ηρακλή με διαφορετικούς τρόπους, ωστόσο, υπάρχουν πάντοτε κοινά στοιχεία τα οποία αφορούν τόσο στη δράση όσο και στην προσωπικότητα του ήρωα. Η πρώτη τραγωδία η οποία εξετάστηκε είναι οι Τραχίνιες του Σοφοκλή, η οποία αναφέρεται στην επιστροφή του Ηρακλή στη Θήβα και στο τραγικό του τέλος από τον δηλητηριασμένο χιτώνα που του στέλνει η Δηιάνειρα, στην προσπάθειά της να ξανακερδίσει τον έρωτά του. Ο Ηρακλής, επιστρέφει νικητής από ξένα μέρη και φέρνει μαζί του μία νεαρή γυναίκα, κάτι το οποίο, για το ιδεώδες του ήρωα, θεωρείται φυσιολογικό. Ωστόσο, το αλλοτινό μεγαλείο του ήρωα καταστρέφεται από το δηλητηριασμένο ρούχο κι εκείνος, αφανίζεται μέσα σε πόνους και στην ντροπή, αφού δεν μπορεί να βοηθήσει τον εαυτό του. Η δεύτερη τραγωδία είναι ο Φιλοκτήτης του Σοφοκλή, στην οποίαν ο ήρωας έχει πια αποθεωθεί και, έτσι, εμφανίζεται στο τέλος για να βοηθήσει τον αλλοτινό του φίλο, ως από μηχανής θεός. Ο ήρωας εμφανίζεται στην τραγωδία αυτή δυνατός και επιβλητικός, όπως αρμόζει σε έναν θεό, ενώ, τα στοιχεία του χαρακτήρα του που αναδεικνύονται είναι η καλοσύνη, η φιλία, η τιμή και η φιλανθρωπία. Η επόμενη τραγωδία είναι ο Ηρακλής Μαινόμενος του Ευριπίδη, στην οποία ο ήρωας, επιστρέφει για να σώσει την οικογένειά του από τον θάνατο, καθώς έχει γίνει επιδρομή από τον τύραννο Λύκο, ωστόσο, η Ήρα του στέλνει πνευματική τύφλωση και, από σωτήρας, καταλήγει δολοφόνος της συζύγου και των παιδιών του. Πρόκειται για μία περίπλοκη σκιαγράφηση του ήρωα, καθώς ο ίδιος αποτελεί τραγικό πρόσωπο, αφού γίνεται, άθελά του, θύτης, αλλά, στην ουσία, και θύμα. Η τελευταία τραγωδία είναι η Άλκηστη του Ευριπίδη, ένα έργο που δεν ακολουθεί το τυπικό είδος της τραγωδίας. Στο έργο αυτό, ο Ηρακλής, φιλοξενείται από τον Άδμητο, χωρίς να γνωρίζει ότι η σύζυγος του φίλου του έχει πεθάνει, στη θέση του άνδρα της και ότι εκείνος έχει πένθος. Όταν ο Ηρακλής μαθαίνει την αλήθεια, αναλαμβάνει να παλέψει με τον θάνατο και να φέρει πίσω την Άλκηστη, όχι μόνο ως ένδειξη φιλίας και ευγνωμοσύνης για τη φιλοξενία του φίλου του, αλλά και από ντροπή για το γεγονός ότι γλεντούσε σε ένα σπίτι με πένθος. Στα διαφορετικά έργα που εξετάστηκαν ο Ηρακλής παρουσιάζεται με διαφορετικούς τρόπους και από διαφορετικές θέσεις και οπτικές. Άλλοτε αποτελεί ένα από τα τραγικά πρόσωπα της τραγωδίας και άλλοτε έναν ήρωα ή θεό, ο οποίος επεμβαίνει για να σώσει μία κατάσταση. Κοινά στοιχεία σε όλα τα έργα είναι η δύναμη, η αρετή και η γενναιότητα του Ηρακλή. Εκτός από τις διαφορές που παρατηρούνται από έργο σε έργο, υπάρχουν διαφορές στη σκιαγράφηση του Ηρακλή ανάμεσα στον κάθε ποιητή. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο επειδή καθένας τραγικός ποιητής έχει το δικό του τρόπο γραφής, αλλά και επειδή καθένας σκιαγραφεί τους ήρωες του ανάλογα με την ιδεολογία και την ηθική του.