H διερεύνηση της γραφειοκρατικής οργάνωσης της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης σε όλα τα επίπεδα διοίκησης και η ερμηνεία του νέου αφηγήματος ενός εκπαιδευτικού λόγου που εμπεριέχει την αποκέντρωση και την αυτονομία

Abstract

Η ελληνική εκπαιδευτική οργάνωση, ως μια κοινωνική οργάνωση μαζικής κλίμακας, παρουσιάζει διαχρονικά έναν έντονα συγκεντρωτικό και γραφειοκρατικό χαρακτήρα, ο οποίος έχει κατηγορηθεί ως το αίτιο για μια σειρά από ανεπίλυτα προβλήματα στη λειτουργία της. Δομικά χαρακτηριστικά όπως η πυραμιδοειδής διοικητική διάρθρωση, η ιεραρχική κλιμάκωση των επιπέδων εξουσίας και ο συγκεντρωτισμός των αποφασιστικών αρμοδιοτήτων στην κορυφή της ιεραρχίας αποτελούν τον κορμό του τρόπου ρύθμισης της δημόσιας διοίκησης και κατ’ επέκταση της δημόσιας εκπαίδευσης. Η Πολιτεία, για αρκετές δεκαετίες, έχει επιχειρήσει να συμπλεύσει με τα κελεύσματα των υπερεθνικών οργανισμών στο πεδίο της εκπαιδευτικής διακυβέρνησης και να ανασυγκροτήσει την εγχώρια εκπαιδευτική οργάνωση μέσω της ενδυνάμωσης των αποκεντρωτικών της δομών και της ενίσχυσης της αυτονομίας των σχολικών μονάδων. Ωστόσο, αρκετές από τις εκσυγχρονιστικές προσπάθειες για αυτονομία και αποκέντρωση που πραγματοποιήθηκαν, έπειτα και από τις συστάσεις των ευρωπαϊκών και των υπερεθνικών θεσμών, παρέμειναν σε επίπεδο νομοθετικών εξαγγελιών, άλλες αναλώθηκαν σε ημίμετρα εμφανίζοντας στη διοικητική πράξη χαρακτήρα συγκυριακό, ενώ άλλες δεν υλοποιήθηκαν ποτέ λόγω των συχνών αλλαγών του κυβερνητικού σχηματισμού παραμένοντας μετέωρες. Στην παρούσα μελέτη τίθεται η ερευνητική υπόθεση ότι στο σύγχρονο συγκείμενο η αρένα της εκπαιδευτικής διακυβέρνησης στην Ελλάδα έχει αρχίσει να αναδιαμορφώνεται, καθώς το κράτος επιδεικνύει μεγαλύτερη ευελιξία στη συνδιαλλαγή και τη διαπραγμάτευσή του επί της εκπαιδευτικής του ατζέντας με τους υπερεθνικούς θεσμούς και με άλλους μη κρατικούς εταίρους. Διερευνάται, λοιπόν, η υπόθεση εάν στο σύγχρονο συγκείμενο η διάχυση προταγμάτων περί αυτονομίας και αποκέντρωσης στον δημόσιο εκπαιδευτικό λόγο και τα νομοθετικά κείμενα ενίσχυσαν τελικά τον κρατικό παρεμβατισμό και τα γραφειοκρατικά χαρακτηριστικά της εκπαιδευτικής οργάνωσης, αντί να οδηγήσουν στην υιοθέτηση νέων τρόπων συγκρότησής της. Αφετηρία της έρευνας αποτελεί η παραδοχή ότι οι δομικές μεταβολές και οι αλλαγές στις μορφές ρύθμισης και διακυβέρνησης της εκπαίδευσης είναι απαραίτητο να διερευνώνται εντός του δυναμικού πεδίου διαρκούς διαπραγμάτευσης μεταξύ των εθνικών και τοπικών επιπέδων και των παγκόσμιων παραδειγμάτων πολιτικής. Στο πλαίσιο αυτό, αναλύεται κριτικά ο διεθνής και ο εγχώριος λόγος περί αποκέντρωσης των εκπαιδευτικών αρμοδιοτήτων και αυτονομίας των σχολικών μονάδων, με στόχο την ανάδειξη των επιχειρούμενων τρόπων ανασυγκρότησης των εκπαιδευτικών δομών και αναδιοργάνωσης της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης από την πολιτική εξουσία. Από την παραπάνω διερεύνηση, αναδεικνύονται σημαντικά ζητήματα σχετικά με τη σύμπλευση των πρόσφατων εγχώριων νομοθετικών ρυθμίσεων (ν. 4823/2021) για ενίσχυση της αυτονομίας και ανασυγκρότηση των εκπαιδευτικών δομών με τον εκπαιδευτικό λόγο και τις σχετικές συστάσεις των υπερεθνικών οργανισμών. Διαπιστώνεται, μάλιστα, ότι οι πρόσφατες αυτές πολιτικές για την εκπαίδευση, αν και προωθούν την αυτονομία, εδράζονται πάνω σε μια γραφειοκρατική λογική του κρατικού παρεμβατισμού.