Τα αγροτικά συνεργατικά σχήματα ως εργαλεία βιώσιμης τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης

Abstract

Στη Διδακτορική Διατριβή που εκπονήθηκε τη χρονική περίοδο 2019-2023, καταβλήθηκε μια σημαντική προσπάθεια να καταγραφεί η σημασία των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων στην ανάπτυξη και βιωσιμότητα του αγροτικού τομέα και η συμβολή τους στην Τοπική και Περιφερειακή ανάπτυξη της Ελλάδας. Επίσης επιχειρήθηκε η αποτύπωση της Γεωργικής Προστιθέμενης Αξίας στις έξι Περιφέρειες της χώρας και η συμβολή τους στη διαμόρφωση του Γεωργικού ΑΕΠ μέσω των Αγροτικών Συνεταιρισμών. Το θέμα αυτό επιλέχθηκε με σκοπό να διερευνηθεί κατά πόσο τα αγροτικά συνεργατικά σχήματα αποτελούν εργαλεία βιώσιμης τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης. Στην περίπτωση που δεν αποτελούν εργαλεία τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης θα διερευνηθεί ποιος είναι ο λόγος για τον οποίο δεν συνεισφέρουν στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη και τέλος αν δεν αποτελούν εργαλεία βιώσιμης τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης πως μπορούν να γίνουν (Μπέκας, Φεφές, 2022). Για να εξετασθεί διεξοδικότερα το θέμα της διερεύνησης όλων των παραμέτρων που σχετίζονται με τη βιώσιμη ανάπτυξη των αγροτικών συνεταιρισμών, διεξήχθη μια εκτενής διεθνής ανασκόπηση της βιβλιογραφίας. Αυτή η ανασκόπηση κάλυψε όλες τις πτυχές που αφορούν την αναγκαιότητα ύπαρξης και λειτουργίας των αγροτικών συνεταιρισμών καθώς και των Ομάδων Παραγωγών και Οργανώσεων Παραγωγών. Συγκεκριμένα, εξετάστηκε η συμβολή τους στην τοπική κοινότητα και στους τρεις κύριους τομείς της βιώσιμης ανάπτυξης, περιλαμβανομένων του κοινωνικού, οικονομικού και πολιτιστικού τομέα. Επιπλέον έγινε εκτενής μελέτη και στην ελληνική βιβλιογραφία για τα αγροτικά συνεργατικά σχήματα, για τον ρόλο που διαδραμάτισαν στην ανάπτυξή και στην προσφορά τους στον αγροτικό χώρο καθώς και στα προβλήματα λειτουργίας τους που οδήγησαν αρκετούς συνεταιρισμούς στην παρακμή του συνεταιριστικού κινήματος. Για την πραγματοποίηση της έρευνας κρίθηκε απαραίτητο να αποσαφηνιστούν οι όροι των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων όπως πχ αγροτικοί συνεταιρισμοί (ΑΣ), Ομάδες Παραγωγών (Ομ.Π) και Οργανώσεις Παραγωγών (Ο.Π). Επιπλέον έγινε ιδιαίτερη αναφορά στους σκοπούς και στα χαρακτηριστικά αυτών. Σύμφωνα με τη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία αναλύθηκαν οι όροι Αγροτικός Συνεταιρισμός, Ομάδες Παραγωγών, Οργανώσεις Παραγωγών, Βιώσιμη ανάπτυξη, Αειφόρος Ανάπτυξη ,Τοπική και Περιφερειακή Ανάπτυξη. Τα παραπάνω αναδεικνύονται ως σημαντικά ευρήματα που ανέκυψαν μέσω της διερεύνησης, αφού προβλήθηκαν απόψεις που αφορούν στη συμβολή των αγροτικών συνεταιρισμών στην ανάπτυξη του αγροτικού τομέα, την ενίσχυση της τοπικής κοινότητας και την απρόσκοπτη λειτουργία της αγοράς, ειδικά στον τομέα των τροφίμων. Επιπλέον, αναδείχθηκαν οι επιδόσεις και οι αδυναμίες των αγροτικών συνεταιριστικών σχημάτων, παρέχοντας πλήρη εικόνα της αποτελεσματικότητάς τους κατά τη διάρκεια της λειτουργίας τους. Ωστόσο, η έρευνα εστίασε ιδιαιτέρως στην ανάλυση της αλληλεξάρτησης μεταξύ της τοπικής και περιφερειακής ανάπτυξης του αγροτικού τομέα και της λειτουργίας των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων, καθιστώντας τον συγκεκριμένο παράγοντα κύριο αντικείμενο μελέτης στην παρούσα έρευνα. Ο πυρήνας της παρούσας μελέτης είναι η συμβολή των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη βασιζόμενη στη θεωρία της αειφόρου ανάπτυξης στην Ελλάδα. Σύμφωνα με αναφορές της ελληνικής βιβλιογραφίας, οι αγροτικοί συνεταιρισμοί στην Ελλάδα έχουν παίξει σημαντικό και καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του πρωτογενούς τομέα καθώς μέσω αυτών διαδόθηκαν νέες πρακτικές καλλιέργειας και η εκμηχάνιση της γεωργίας. Επιπροσθέτως, συνέβαλαν στην οικονομική ανασυγκρότηση των τοπικών κοινοτήτων και συνέβαλαν σημαντικά στη ρύθμιση της λειτουργίας της αγοράς αγροτικών προϊόντων. Παρόλο που πολλοί αγροτικοί συνεταιρισμοί κατέρρευσαν, αρκετοί συνεταιρισμοί είναι ανταγωνιστικοί και συμβάλλουν, επιτυχώς στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη της χώρας. Η διερεύνηση της συνεισφοράς των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη κατά τη διάρκεια της έρευνας παρουσίασε αρκετές δυσκολίες. Παρόλα τα προβλήματα όπως πχ η πανδημία covid 19, η απροθυμία και ο δισταγμός των μελών των ΔΣ των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων κ.α. και μετά από επίπονες προσπάθειες συλλογής των δεδομένων, επιλέχθηκε η μεικτή μέθοδος έρευνας με στόχο να ερευνήσει προ διατυπωμένες υποθέσεις. Οι υποθέσεις αυτές, συσχέτισαν την αειφόρο ανάπτυξη, όπως ορίζεται από την Επιτροπή Brundtland και τη συνεισφορά των αγροτικών συνεταιρισμών στην τοπική και περιφερειακή ανάπτυξη. Η έρευνα περιλάμβανε συνεντεύξεις (δια ζώσης και απομακρυσμένα με τη μορφή έντυπου ερωτηματολογίου) και αποστολή ηλεκτρονικών ερωτηματολογίων (σε μορφή google forms) από τους προέδρους των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων διότι είναι εκλεγμένοι από τα μέλη των ΑΣ, από τα μέλη των Ομ.Π και των Ο.Π και ο ερευνητής πιστεύει ότι, εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό τις ιδέες, αντιλήψεις, πεποιθήσεις που έχουν τα μέλη για τη σημασία των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων. Με τη μέθοδο αυτή έγινε προσπάθεια να αποτυπωθεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα η συμβολή των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων στη διαμόρφωση του Γεωργικού ΑΕΠ ανά Περιφέρεια και η συμβολή τους στη σύνθεση του ΑΕΠ της χώρας, σύμφωνα με τον πληθυσμό του επιλεχθέντος δείγματος το οποίο αποτελείται από 546 Αγροτικούς Συνεταιρισμούς οι οποίοι δραστηριοποιούνται στις εξής Περιφέρειες της χώρας: Περιφέρεια Κρήτης, Πελοποννήσου. Αττικής, Θεσσαλίας, Στερεάς Ελλάδας και Κεντρικής Μακεδονίας. Επίσης στο δείγμα περιλαμβάνονται και 277 Ομάδες και Οργανώσεις Παραγωγών από 540 που λειτουργούν σε όλη την Επικράτεια. Τα δεδομένα για στατιστική ανάλυση και περαιτέρω επεξεργασία αναζητήθηκαν και αντλήθηκαν από το Υπουργείο Αγροτικής ανάπτυξης και τροφίμων, την ΕΛΣΤΑΤ καθώς και από τις απαντήσεις των ερωτηματολογίων και συνεντεύξεων από τα μέλη των ΔΣ των αγροτικών συνεργατικών σχημάτων. Συνοψίζοντας τα ευρήματα της διερεύνησης, προκύπτει ότι οι αγροτικές συνεταιριστικές δομές παρέχουν σημαντική συνεισφορά προς την περιφερειακή και τοπική αειφόρο ανάπτυξη.