Πολιτικές και αισθητικές διαστάσεις του Σοβιετικού Μπαλέτου: παράδοση, καινοτομία και κρατικός παρεμβατισμός

Abstract

Η παρούσα εργασία πραγματεύεται τις αισθητικές, χορογραφικές και δραματουργικές τάσεις στο σοβιετικό μπαλέτο, αναφορικά με τις εκάστοτε κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις και κυβερνητικές πολιτιστικές πρακτικές. Ήδη πριν την υπό εξέταση περίοδο, τα Ballets Russes του Sergei Diaghilev, αγκαλιάζοντας τις πρωτοπορίες της εποχής, είχαν εισαγάγει επαναστατικές καινοτομίες στο χώρο του μπαλέτου που όμως παρουσιάστηκαν κυρίως εκτός ρωσικών συνόρων. Ο μοντερνιστικός χαρακτήρας των μπαλέτων του Diaghilev μεταλαμπαδεύτηκε στην Ευρώπη και την Αμερική από χορευτές/τριες και χορογράφους όπως ο Michel Fokine και ο George Balanchine οι οποίοι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη στελέχωση και διαμόρφωση των μπαλέτων πολλών χωρών. Επιπλέον, την εποχή αυτή αλλά και μετέπειτα, αυτοεξόριστοι χορευτές/τριες και χορογράφοι (émigrés) προσπάθησαν να συνδυάσουν την ρωσική παράδοση στο μπαλέτο με στοιχεία πρωτοπορίας. Παράλληλα με τις ευρωπαϊκές περιοδείες των Ballets Russes και την ανάπτυξη του ‘Νέου’ εκφραστικού χορού υπό την επίδραση της Isadora Duncan, διαμορφώνεται μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση το Σοβιετικό Μπαλέτο που κατά την δεκαετία του ’20 διακρίνεται από μια έντονη τάση για πειραματισμό, με εκπροσώπους τους Κasyan Goleizovsky και Fyodor Lopukhov. Κατά τη σταλινική περίοδο, εντείνεται η κρατική παρέμβαση σε ό,τι αφορά τις τέχνες και συγκεκριμένα το μπαλέτο, που καλείται να ακολουθήσει τις επιταγές του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Υπό αυτές τις συνθήκες αναδεικνύεται το drambalet (δραματοποιημένο μπαλέτο) που χαρακτηρίζεται από έντονη θεατρικότητα και στοχεύει στη μετάδοση των κομμουνιστικών ιδανικών. Κατά τη μετασταλινική περίοδο οι καλλιτέχνες αποκτούν μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης και κάποιοι χορογράφοι με κύριο εκπρόσωπο τον Yuri Grigorovich, εστιάζουν ξανά στην φόρμα και την τεχνική του χορού, υιοθετώντας ένα στυλ αθλητικό/ακροβατικό αλλά και με έμφαση στην σκηνική απόδοση του ψυχολογικού προφίλ των χαρακτήρων. Παράλληλα το μπαλέτο Bolshoi διαμορφώνει ένα ιδιαίτερο χορευτικό στυλ, που αποτυπώνεται μεταξύ άλλων και στο μνημειώδες μπαλέτο Σπάρτακος. Μια μελέτη περίπτωσης (case study) του συγκεκριμένου μπαλέτου στις διαφορετικές εκδοχές του, καταδεικνύει τις πολιτικές του προεκτάσεις. Κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, το μπαλέτο γίνεται όργανο της εξωτερικής πολιτικής της ΕΣΣΔ. Σοβιετικοί θίασοι παρουσιάζουν με επιτυχία μπαλέτα στην Αμερική, τη Γαλλία και την Αγγλία στα πλαίσια πολιτιστικών ανταλλαγών, με τίμημα όμως την αυτομόληση κάποιων σημαντικών χορευτών/τριών. Εντός της ΕΣΣΔ ο καινοτόμος χορογράφος Leonid Yakobson συνεχίζει τη δράση του - όχι χωρίς εμπόδια - προσπαθώντας να εισαγάγει νέες φόρμες στο μπαλέτο, ενώ η Maya Plisetskaya αναδεικνύεται σε εμβληματική σοβιετική αλλά και αντικομφορμίστρια χορεύτρια. Η εργασία παρακολουθεί τις εξελίξεις στο Σοβιετικό Μπαλέτο έως τις δύο τελευταίες δεκαετίες της σοβιετικής περιόδου οπότε και παρατηρείται καλλιτεχνική στασιμότητα με ελάχιστες εξαιρέσεις, ενώ εμφανίζονται και οι πρώτες συνεργασίες σοβιετικών θιάσων με σύγχρονους Ευρωπαίους χορογράφους.