Επίδραση φυσικών, βιολογικών και χημικών παραγόντων στις φυσιολογικές αποκρίσεις του ελαιόδενδρου

Abstract

Η ελιά (OleaeuropaeaL.) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες και πιο διαδεδομένες καλλιέργειες παγκοσμίως, με την κύρια περιοχή καλλιέργειά της να αποτελεί η λεκάνη της Μεσογείου, στην οποία καλλιεργείται περίπου 6000 χρόνια, καθώς τα ελαιόδενδρα είναι προσαρμοσμένα στους θερμούς-υγρούς χειμώνες και τα θερμά-ξηρά καλοκαίρια, που χαρακτηρίζουν το μεσογειακό κλίμα. Τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον για την ελαιοκαλλιέργεια έχει αυξηθεί, λόγω της ευαισθητοποίησης των καταναλωτών για προϊόντα υψηλής θρεπτικής και διατροφικής αξίας. Τα φυτά, μεταξύ αυτών και η ελιά, αντιμετωπίζουν ένα ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών πιέσεων, οι οποίες έχουν επίδραση στην ανάπτυξη και την παραγωγή τους. Οι πιέσεις αυτές μπορεί να είναι βιοτικές ή αβιοτικές. Οι αβιοτικές καταπονήσεις περιλαμβάνουν τις ακραίες θερμοκρασίες, την ξηρασία, την ακτινοβολία, την αλατότητα και την τοξικότητα από βαρέα μέταλλα. Οι βιοτικές καταπονήσεις περιλαμβάνουν μια πληθώρα φυσικών εχθρών κι ασθενειών, με τους πιο σημαντικούς για την ελιά να είναι ο πυρηνοτρήτης, η κηκιδόμυγα των φύλλων,η καρκίνωση ή φυματίωση της ελιάς, η ξυλέλα, το κυκλοκόνιο και η βερτισιλλίωση. Για την αντιμετώπιση αυτών των καταπονήσεων, η ελιά έχει αναπτύξει αμυντικούς μηχανισμούς, οι οποίοι ενεργοποιούνται ως απόκριση στην καταπόνηση. Ορισμένες από αυτές τις αποκρίσεις περιλαμβάνουν την παραγωγή ενεργών μορφών οξυγόνου, τη μείωση των φωτοσυνθετικών παραμέτρων, τη συσσώρευση φαινολικών ουσιών και την ενεργοποίηση αντιοξειδωτικών ενζύμων. Τα τελευταία χρόνια εντείνεται η ανησυχία για τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα διάφορα οικοσυστήματα. Αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής είναι οι υψηλότερες θερμοκρασίες με μεγαλύτερη διάρκεια, η παρατεταμένη ξηρασία, η αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου, κ.ά. Υπό αυτές τις συνθήκες, η κλιματική αλλαγή αναμένεται να επηρεάσει ιδιαίτερα τη λεκάνη της Μεσογείου και κατ’ επέκταση τα ελαιόδενδρα, καθώς θα αυξηθεί η έκθεση αυτών στις διάφορες καταπονήσεις. Κρίνεται, επομένως, απαραίτητο να βρεθούν λύσεις άμβλυνσης των συμπτωμάτων αυτών των καταπονήσεων. Η εφαρμογή κατάλληλης λίπανσης μπορεί να βελτιώσει την αντοχή σε εχθρούς κι ασθένειες, να αυξήσει το οσμωτικό δυναμικό των φύλλων, μέσω της αύξησης της στοματικής αγωγιμότητας και να αμβλύνει τα συμπτώματα της υδατικής και θερμικής καταπόνησης και της αλατότητας. Η χρήση βιοδιεγερτών αποτελεί επίσης ένα χρήσιμο και καινοτόμο εργαλείο για την βελτίωση της αποτελεσματικότητας της απορρόφησης και αφομοίωσης των θρεπτικών στοιχείων, την ανοχή στις βιοτικές και αβιοτικές καταπονήσεις και την προώθηση της ανάπτυξης και της παραγωγικότητας της ελιάς. Μπορούν να δράσουν είτε στον πρωτογενή, είτε στον δευτερογενή μεταβολισμό των φυτών, προωθώντας τη συσσώρευση προστατευτικών ενώσεων, όπως οι πολυφαινόλες και αντιοξειδωτικά ένζυμα. Επιπλέον, έχει μελετηθεί και η εφαρμογή άλλων ενώσεων, όπως η μελατονίνη, το αμπσισικό και το σαλικυλικό οξύ, η οσμωτίνη και το πυρίτιο. Συμπερασματικά, η ελιά έχει αναπτύξει μέσα στα χρόνια ανοχή σε διάφορες μορφές καταπόνησης, οι οποίες ωστόσο εντείνονται λόγω της κλιματικής αλλαγής. Επομένως, απαιτείται περαιτέρω έρευνα, ώστε να κατανοηθούν πλήρως οι μηχανισμοί ανοχής των ελαιόδενδρων και να αξιοποιηθούν σε καλλιεργητικό επίπεδο.