Οι εκφράσεις στα αγιολογικά κείμενα της παλαιολόγειας εποχής

Abstract

Τα αγιολογικά κείμενα της ύστερης βυζαντινής εποχής, γραμμένα από λόγιους συγγραφείς μέσα σε κλίμα πνευματικής ανάπτυξης και βαθιάς θρησκευτικότητας, βρίθουν εγκωμιαστικών εκφράσεων. Οι περισσότερες αφορούν την πατρίδα των αγίων στους οποίους είναι αφιερωμένα τα κείμενα, παρά την αρχική επιφύλαξη, πολλές φορές, των συγγραφέων τους ως προς τη σκοπιμότητα της τήρησης των νόμων της ρητορικής. Πρόκειται για τον παλαιό κανόνα σύμφωνα με τον οποίο το πρόσωπο έπρεπε να εγκωμιάζεται αρχίζοντας από την πατρίδα του. Στη ροή της αγιολογικής αφήγησης, οι συγγραφείς ενσωματώνουν εγκωμιαστικές εκφράσεις διαφόρων πόλεων, πρωτίστως της Κωνσταντινούπολης και της Θεσσαλονίκης. Τα στοιχεία τα οποία τονίζονται προέρχονται όλα από τη ρητορική θεωρία και τη ρητορική παράδοση αιώνων, με έμφαση σε ορισμένα στοιχεία που εκφράζουν το νέο κλίμα της εποχής: η αιώνια και οικουμενική Κωνσταντινούπολη, το εγκώμιο των κατοίκων από τα επιτηδεύματα και τις αρετές τους, με έμφαση φυσικά στην ορθόδοξη πίστη, έντονες τάσεις εξιδανίκευσης και πνευματικότητας των πόλεων, καθώς και αναφορές στην αρχαιότητα και ειδυλλιακές περιγραφές της φύσης, που εμπνέονται από το αναγεννησιακό πνεύμα. Εγκωμιαστικές περιγραφές συναντώνται και για το Άγιο Όρος, μέγιστο θρησκευτικό κέντρο της εποχής. Ενδιαφέρουσες είναι και οι εκφράσεις μονών και ναών σε διάφορες πόλεις, με σημαντικότερους την Αγία Σοφία και την Πηγή στην Κωνσταντινούπολη, την Αχειροποίητο και το ναό του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη. Και εδώ σημειώνεται η εξιδανίκευση ως κύριο στοιχείο της περιγραφής, στοιχείο που προέρχεται από την παράδοση κυρίως του 6ου αι. (Προκόπιος και Παύλος Σιλεντιάριος). Εκφράσεις της περιβάλλουσας φύσης χαρακτηρίζονται από λυρικούς τόνους που δημιουργούν ψυχική ανάταση. Από τη συλλογή όλων των εκφράσεων στα αγιολογικά κείμενα της ύστερης βυζαντινής εποχής προκύπτει ότι υπερτερούν σε αριθμό και έκταση αλλά και σε ρητορική επιτήδευση οι εκφράσεις για τις πόλεις. Αυτό θα πρέπει να ερμηνευθεί αρχικά από τη σχέση των αγίων με τις πόλεις. Οι άγιοι ήταν οι προστάτες - πάτρωνες των πόλεων και γι’ αυτό ο δεσμός τους με τις πόλεις ήταν στενός και άρρηκτος. Το ταραγμένο ιστορικό περιβάλλον της ύστερης βυζαντινής εποχής δικαιολογεί την έμφαση στην προστασία των πόλεων από τους αγίους. Ακόμη, πολλά από τα αγιολογικά κείμενα συνδέονται με κάποια εορτή ή τα εγκαίνια ενός ναού, ένα επίσημο δηλαδή γεγονός για την πόλη και απευθύνθηκαν στην ανώτερη τάξη, που ήταν παρούσα κατά την εκφώνησή τους. Η Ομιλία γινόταν επίσης σε μέρος του λαού, τον οποίο ενδιέφερε η σωτηρία του. Λόγω της διάσπασης της αυτοκρατορίας, οι πόλεις αποτελούν αυτή την εποχή μικρά κρατίδια που βρίσκουν ένα παράλληλο στις ιταλικές πόλεις. Συνεπώς οι ρητορικές εκφράσεις των αγιολογικών κειμένων δεν έχουν ενδιαφέρον μόνο για τη φιλολογική τους αξία, αλλά και για το ότι εκφράζουν τις ιδιαίτερες ιστορικές συνθήκες της ύστερης βυζαντινής εποχής.