Το Βυζάντιο από το 1940 έως και σήμερα μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης: Η περίοδος από τις Σταυροφορίες ως την άλωση του 1453

Abstract

Η παρούσα μελέτη εξέτασε τα ελληνικά σχολικά εγχειρίδια του μαθήματος της Ιστορίας στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση από το 1940 μέχρι και σήμερα. Πιο συγκεκριμένα, ερευνήθηκε η βυζαντινή περίοδος και ειδικότερα η περίοδος από τις σταυροφορίες μέχρι και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους το 1453. Σκοπός ήταν να αναδειχθεί το πώς παρουσιάζεται ο «εθνικός εαυτός», κυρίως μέσα από τους βυζαντινούς βασιλείς, καθώς και πώς προβάλλονται οι «εθνικοί άλλοι», όπως οι Σελτζούκοι Τούρκοι, οι Δυτικοί και οι Οθωμανοί Τούρκοι, οι οποίοι με τις επιθέσεις τους αποτέλεσαν κίνδυνο για το Βυζάντιο. Εστίαση έγινε στην εικονογράφηση των εγχειριδίων, στη χρήση των πηγών και γενικότερα στην παρουσίαση και αποσιώπηση γεγονότων και περιόδων. Λαμβάνοντας υπόψη πως η σχολική ιστορία αποτελεί ένα μέσο διάδοσης μηνυμάτων, ανάλογα με τις τρέχουσες πολιτικές σκοπιμότητες, διαπιστώθηκε πως ο «εαυτός» και οι «άλλοι» δεν παρουσιάζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλη τη διάρκεια της περιόδου που εξετάστηκε και πως υπάρχουν κάποιες διαφοροποιήσεις στην παρουσίαση γεγονότων και περιόδων. Τα μεταπολεμικά εγχειρίδια μέχρι και αυτά της δικτατορίας έχουν θετικιστικό προσανατολισμό, έχοντας ως στόχο την ενίσχυση της εθνικής ταυτότητας, χρησιμοποιώντας έντονους αρνητικούς χαρακτηρισμούς για τους «άλλους» και εξυψώνοντας τον «εαυτό» μέσα από την προβολή των αρετών και των κατορθωμάτων τους. Από τη μεταπολίτευση και έπειτα υπάρχει στροφή σε επίπεδο φρασεολογίας καθώς αυτή είναι πιο ήπια, κάνοντας οι συγγραφείς μια προσπάθεια να εντάξουν κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές παραμέτρους στην αφήγησή τους, βασιζόμενοι στις οδηγίες της Ε.Ε. και τις ανάγκες της νέας παγκοσμιοποιημένης πραγματικότητας. Ωστόσο, φαίνεται πως αυτή προσπάθεια δεν επιτυγχάνεται απολύτως και πως οι συγγραφείς μέχρι και σήμερα προσπαθούν να ισορροπήσουν ανάμεσα στην παραδοσιακή εθνοκεντρική αφήγηση και στη νέα παγκόσμια ιστορική δυναμική.