Η εξελεκτική πορεία της κωμόπολης του Πεταλιδίου από την ίδρυσή της, κατά την πρώιμη Οθωνική περίοδο, έως τη σύγχρονη εποχή.

Abstract

Η παρούσα διδακτορική διατριβή ερευνά την ίδρυση της κωμόπολης του Πεταλιδίου κατά την πρώιμη Οθωνική περίοδο (1833-1844) και την πορεία της μέσα στον χρόνο. Πρόκειται για μία περιοχή με αξιόλογο ιστορικό και αρχαιολογικό πλούτο, η ιστορία της οποίας εκτείνεται, βάσει των γραπτών πηγών, βαθιά στον χρόνο, μέχρι την Ομηρική εποχή. Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η εγκατάσταση των Μανιατών στο Πεταλίδι και η δημιουργία μανιάτικης αποικίας μετά από 12 περίπου αιώνες σιωπής και πληθυσμιακής απουσίας στην περιοχή, η οποία απηχεί το γενικότερο κλίμα μετακινήσεων πληθυσμών αμέσως μετά την ανεξαρτησία της χώρας, αποτελώντας τον πυρήνα της έρευνας. Βασικές πληροφορίες για την ίδρυση της αποικίας αντλούμε από το προσωπικό αρχείο του ιδρυτή της, Νικολάου Πιέρρου Μαυρομιχάλη. Το Πεταλίδι ιδρύεται επίσημα με το Βασιλικό Διάταγμα της 19ης Απριλίου του 1834. Σημαντικές πληροφορίες για την οργάνωση και εξέλιξή του αντλούμε μέσα από τον τύπο της εποχής και άλλες γραπτές πηγές, ενώ οι προφορικές μαρτυρίες των οικογενειών που μετοίκησαν από τη Μάνη στο Πεταλίδι αμέσως μετά την ίδρυσή του, αποτελούν επίσης σημαντικά και πρωτότυπα στοιχεία στην έρευνα. Οι Μανιάτες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή λαμβάνοντας κλήρο από τις εθνικές γαίες, εκτός από την ιδιαίτερη πολιτισμική τους φυσιογνωμία, μετέφεραν μαζί τους και το γλωσσικό τους ιδίωμα, το οποίο όμως σήμερα έχει πλέον χαθεί ή πλήρως αφομοιωθεί από την κοινή νεοελληνική, εξακολουθώντας να παραμένει αναλλοίωτο μόνο στα μοιρολόγια.

Ενδιαφέρον προκαλεί και ο πολεοδομικός σχεδιασμός της περιοχής, που βασίζεται σε ένα ορθολογικά οργανωμένο σχέδιο, το οποίο συντάχθηκε από τους Βαυαρούς μηχανικούς Κόλμαν και Στράους, κατά το ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα της Αρχαιότητας, µε ορθογώνια διάταξη και πρόβλεψη των κοινόχρηστων χώρων. Ο οικισμός άρχισε να κτίζεται το 1835, διατηρώντας κάποια παραδοσιακά χαρακτηριστικά, ακολουθώντας όμως κυρίως τις νεοκλασικές τάσεις της πολεοδομίας και αρχιτεκτονικής της Οθωνικής περιόδου (1833-1862). Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο φαινόμενο της πολιτισμικής ετερότητας και ώσμωσης που παρατηρείται στο Πεταλίδι, σχεδόν αμέσως μετά την ίδρυσή του. Τρεις διαφορετικοί πληθυσμοί συναντώνται και εργάζονται με την πάροδο του χρόνου από κοινού για την εξέλιξη και την πρόοδο της αποικίας: από τη μία οι Μανιάτες άποικοι και από την άλλη οι ντόπιοι κάτοικοι των γύρω χωριών, αλλά και οι Ανεβοκατεβάτες, οι οποίοι είχαν ήδη μετοικήσει στην γύρω περιοχή, πριν την ίδρυση του Πεταλιδίου. Πρόκειται για Αρκάδες, Βλάχους στην καταγωγή, ορμώμενους από χωριά της Αρκαδίας. Όταν στη συνέχεια δημιουργήθηκε η κωμόπολη του Πεταλιδίου, άρχισαν και αυτοί να ζητούν δικαίωμα στον κλήρο των γαιών, με αποτέλεσμα να αρχίσουν σύντομα οι προστριβές ανάμεσα στους διαφορετικούς πληθυσμούς που συμβίωναν στην κωμόπολη. Παλαιότερες πηγές κάνουν λόγο για την κυριαρχία των Μανιατών, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια της ίδρυσης της αποικίας, ενώ ο τύπος της εποχής αναφέρεται στο νεοσύστατο τότε Πεταλίδι ως αποικία των Σπαρτιατών σε Μεσσηνιακό έδαφος. Η διατριβή ολοκληρώνεται με μία αποτίμηση της πολιτισμικής ώσμωσης που επήλθε στην κωμόπολη του Πεταλιδίου, εξαιτίας της πληθυσμιακής του ετερότητας, η εξέταση της οποίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ανθρωπολογικό, κοινωνιολογικό και πολιτισμικό ενδιαφέρον.