Ανεργία και υγεία σε περίοδο οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα - Διερεύνηση σχέσεων και καταγραφή των επιπτώσεων.

Abstract

Εισαγωγή: Η παγκόσμια οικονομική κρίση επηρέασε την Ελλάδα περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα της Ευρωζώνης. Μια αλληλουχία μέτρων λιτότητας και πολιτικών δημοσιονομικής πειθαρχίας επιβλήθηκαν στον ελληνικό πληθυσμό, επιφέροντας σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Στην Ελλάδα, η οικονομική ύφεση οδήγησε στην ταχύτατη αύξηση της ανεργίας, όπου το 2007 ήταν 8,4%, το 2013 27,5% και παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα το 2017 (21,5%). Σκοπός: Η διερεύνηση των σχέσεων και καταγραφή των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα στο επίπεδο υγείας του άνεργου πληθυσμού. Ειδικότερα, το ερευνητικό ενδιαφέρον εστιάζεται στις επιπτώσεις της ανεργίας στη σωματική και ψυχική υγεία, την οικονομική δυσχέρεια, τις συμπεριφορές υγείας και τη χρήση υπηρεσιών υγείας. Μεθοδολογία: Συγχρονική μελέτη παρατήρησης διεξήχθη στον άνεργο πληθυσμό που επισκέφθηκε τα Κέντρα Προώθησης της Απασχόλησης (ΚΠΑ2) του Οργανισμού Απασχόλησης Εργατικού Δυναμικού (ΟΑΕΔ) στην Αττική κατά την περίοδο Ιούνιο 2016 έως και Σεπτέμβριο 2017. Η έρευνα έλαβε άδεια από τη Διοίκηση του ΟΑΕΔ και την Επιτροπή Ερευνητικής Δεοντολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Η συλλογή των δεδομένων πραγματοποιήθηκε με ένα σύνθετο, αυτοσυμπληρούμενο ερωτηματολόγιο που περιλάμβανε: α) δημογραφικά και κοινωνικοοικονομικά χαρακτηριστικά, β) σωματική και ψυχική υγεία, γ) καταναλωτική συμπεριφορά και δ) χρήση υπηρεσιών υγείας του άνεργου πληθυσμού. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε ήταν η στρωματοποιημένη δειγματοληψία. Τα στρώματα επιλέχθηκαν με βάση το μέσο δηλωθέν οικογενειακό εισόδημα ανά ταχυδρομικό κώδικα στην περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά. Τα δεδομένα αντλήθηκαν από την Γενική Γραμματεία Πληροφοριακών Συστημάτων (ΓΓΠΣ) για το οικονομικό έτος 2011. Ο αντιπροσωπευτικός πληθυσμός της έρευνας τέθηκε σε 1.128 άνεργα άτομα με βάση τα στοιχεία των εγγεγραμμένων ανέργων στα επιλεγμένα ΚΠΑ2 (Κέντρα Προώθησής της Απασχόλησης) και τη χρήση του λογισμικού Raosoft®. Η εσωτερική αξιοπιστία ελέγχθηκε με τον δείκτη aCronbach. Η περιγραφική στατιστική βασίστηκε σε ποσοστιαίες κατανομές, μέσες τιμές και τυπικές αποκλίσεις. Η επαγωγική στατιστική πραγματοποιήθηκε εφαρμόζοντας τους ακόλουθους στατιστικούς ελέγχους: Pearson's chi-squared test, Student’s t-test, Analysis of variances, Pearson correlation, multiple linear regression και logistic regression. Τα επίπεδα σημαντικότητας ήταν αμφίπλευρα και η στατιστική σημαντικότητα τέθηκε στο επίπεδο 0,05. Αποτελέσματα: Το τελικό δείγμα της παρούσας διδακτορικής ήταν 830 άνεργα άτομα με ποσοστό ανταπόκρισης 73,5%. Η πλειοψηφία των ανέργων ήταν γυναίκες (66,1%), ανήκε στην ηλικιακή ομάδα 20-30 ετών (36,1%) και είχε ολοκληρώσει τριτοβάθμια εκπαίδευση (54,4%). Πολύ χαμηλό ποσοστό των ανέργων (16,4%) έπασχε από κάποια μακροχρόνια ασθένεια. Σχεδόν 3 στους 10 ήταν μακροχρόνια άνεργοι με μέση διάρκεια 4 έτη. Το 54,2% δήλωσε μηνιαίο καθαρό εισόδημα νοικοκυριού έως €1.500 πριν από την ανεργία, ποσοστό που αυξήθηκε σε 90,2% κατά την περίοδο της ανεργίας (p≤0.001). Η μείωση του εισοδήματος ήταν €685 (±242) το μήνα ανά νοικοκυριό, δηλαδή περίπου ένας βασικός μισθός. Περίπου 1 στους 3 ανέργους δήλωσε ότι απασχολείται σε περιστασιακές εργασίες ή βασίζεται στην οικονομική στήριξη από το οικογενειακό περιβάλλον. Το 23,1% αντιμετώπιζε υψηλή οικονομική δυσχέρεια με περισσότερους από τους μισούς να δυσκολεύονται να ανταπεξέλθουν στους τρέχοντες λογαριασμούς (67%), στα έξοδα διατροφής (57,5%), ένδυσης και υπόδησης (56,7%) καθώς και στα έξοδα υπηρεσιών υγείας (51,6%). Σχετικά με τη ψυχική υγεία, το 55,2% παρουσίαζε καταθλιπτικά συμπτώματα και η σωματική κατάσταση υγείας μειώθηκε σημαντικά συγκρινόμενη με πριν την ανεργία κατά 16,7 μονάδες (p≤0.001). Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι οι άνεργοι δεν άλλαξαν τις διατροφικές τους συμπεριφορές, ωστόσο μείωσαν τη σωματική άσκηση. Θετικό ήταν το εύρημα ότι η χρήση αλκοόλ και καπνού δεν αυξήθηκε. Η πλειοψηφία του δείγματος επιλέγει κυρίως το δημόσιο σύστημα υγείας ή τις συμβεβλημένες υπηρεσίες υγείας, με εξαίρεση την οδοντιατρική φροντίδα και τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όπου επιλέγονται ιδιωτικές υπηρεσίες υγείας. Υψηλά ήταν τα ποσοστά των ανέργων που αγοράζουν συνταγογραφούμενα (51,6%) και μη συνταγογραφούμενα φάρμακα (23%). Το 42,4% δήλωσε ανεκπλήρωτες ανάγκες υγείας λόγω οικονομικής αδυναμίας στη συνασφάλιση, όμως μόνο το 15,1% επισκέφθηκε κοινωνικές δομές για την κάλυψη των αναγκών του. Ως προς τις δαπάνες για υπηρεσίες υγείας, η έρευνα απέδειξε ότι δαπανώνται €1.520 ετησίως ανά νοικοκυριό και ειδικότερα €323 με τη μορφή συνασφάλισης και €1.197 για άμεσες πληρωμές, οι οποίες συνάγονται υψηλό ποσοστό καταστροφικών δαπανών (19%). Διαφοροποιήσεις παρατηρήθηκαν όταν τα αποτελέσματα σταθμίστηκαν με βάση τα δημογραφικά και κοινωικοοικονομικά χαρακτηριστικά του δείγματος. Συγκεκριμένα, το φύλο, η ύπαρξη παιδιών, το επίπεδο εκπαίδευσης, το οικογενειακό εισόδημα και η μακροχρόνια ανεργία αποτελούν στατιστικά σημαντικούς προγνωστικούς παράγοντες της οικονομικής δυσχέρειας, σωματικής και ψυχικής υγείας, συμπεριφορών υγείας / παραγόντων κινδύνου και της χρήσης των υπηρεσιών υγείας. Επιπροσθέτως, η αύξηση της οικονομικής δυσχέρειας του άνεργου πληθυσμού συσχετίζεται με την κακή σωματική και ψυχική υγεία, την υιοθέτηση ανθυγιεινών συμπεριφορών και την αύξηση των ανεκπλήρωτων αναγκών υγείας. Αντίστοιχα, η ψυχική και σωματική υγεία αλληλοσυσχετίζονται, επιδρώντας στον τρόπο ζωής και στη χρήση των υπηρεσιών υγείας του άνεργου πληθυσμού. Συμπεράσματα: Η αύξηση της ανεργίας και οι προαναφερόμενοι παράγοντες που συνδέονται με την υγεία τεκμηριώθηκε ότι συμβαδίζουν σε μια αμφίδρομη και ανατροφοδοτούμενη σχέση. Τα ευρήματα πρέπει να ληφθούν υπόψη από τους σχεδιαστές κοινωνικής πολιτικής και πολιτικής υγείας, προκειμένου να αναπτυχθούν στρατηγικές αντιμετώπισης της ανεργίας, πολιτικές υποστήριξης και πλαίσια δράσεων για τη βελτίωση της υγείας του άνεργου πληθυσμού.