Διαχρονικές μεταγραφές του μύθου της Φαίδρας στην ελληνική και ευρωπαϊκή δραματουργία, με έμφαση στο ερωτικό στοιχείο.

Abstract

Στόχος της παρούσας μεταπτυχιακής εργασίας αποτελεί η ανάδειξη της διαχρονικότητας του αρχετυπικού μύθου της Φαίδρας και του Ιππόλυτου μέσα από την ανάλυση κάποιων σημαντικών-κατά την άποψή μας- δραματικών υλοποιήσεων και μεταγραφών του, τόσο στην ελληνική όσο και στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, καθώς και η απόπειρα προβολής και ανάλυσης του ερωτικού στοιχείου που ενυπάρχει σε αυτόν, από την πρώτη σωζόμενη μορφή του Ευριπίδη (5ος αι. π.Χ.), έως την εκδοχή της Sarah Kane (20ός αι. μ.Χ.). Ως βάση μελέτης και σύγκρισης επιλέχτηκαν οι δραματικές εκδοχές Ιππόλυτος Στεφανηφόρος ή Στεφανίας του Ευριπίδη, τραγωδία που τιτλοφορείται από τον αντρικό βασικό δραματικό ρόλο που κινεί την ερωτική επιθυμία της αρχετυπικής ηρωίδας και ταυτόχρονα, όλη την αυτοκαταστροφική και καταστροφική δράση της, η Phaedra του Seneca, όπου η Φαίδρα γίνεται ένα δραματουργικό παράδειγμα επιβεβαίωσης της στωικής θέασης του κόσμου, εφόσον το ερωτικό της πάθος τη μεταμορφώνει σε μία αδίστακτη, μακιαβελική φιγούρα, τυφλωμένη από τις επιθυμίες της και η Phèdre του Racine, αντιπροσωπευτικό δείγμα της κλασικιστικής δραματικής παραγωγής του γαλλικού “χρυσού αιώνα” που, παρά τον αρχικό, συμπεριληπτικό και των δύο τραγικών ηρώων, τίτλο της Phèdre et Hippolyte, παραχώρησε τελικά την προνομιακή αυτή θέση μόνο στον θηλυκό πόλο του ανεκπλήρωτου έρωτα. Από τη νεοελληνική λογοτεχνία επιλέχθηκαν η Φαίδρα του Αριστομένη Προβελέγγιου, τραγωδία που ως προς τον χαρακτήρα της ηρωίδας ακολουθεί πιστά τον ευριπίδειο μύθο, αλλά ανυψώνει ηθικά κατά πολύ τον χαρακτήρα του Ιππόλυτου και η Φαίδρα του Γιάννη Ρίτσου, ένα ποίημα αφιερωμένο στον θηλυκό έρωτα – μια χειμαρρώδης ερωτική εξομολόγηση. Τέλος, από την ευρωπαϊκή λογοτεχνία αναλύεται η μεταγραφή του μύθου από τη Sarah Kane, το Φαίδρας Έρως (Phaedra’s Love). Η επιλογή των ανωτέρω έργων στηρίχθηκε στα εξής: Ο Ιππόλυτος Στεφανηφόρος ή Στεφανίας του Ευριπίδη αποτελεί την πρώτη, άρτια σωζόμενη δραματική πραγμάτευση του μύθου της Φαίδρας και του Ιππόλυτου και θα αποτελέσει την κύρια βάση σύγκρισης με τις υστερόχρονες μεταγραφές. Στη Phaedra του Seneca, αναδεικνύεται, μέσω της Στωικής φιλοσοφίας, η καταστροφική κυριαρχία του πάθους επί της λογικής, εφόσον η εξέλιξη του ερωτικού πάθους της Φαίδρας στηρίζεται κατεξοχήν σε αυτόβουλες ενέργειες της ηρωίδας. Όσον αφορά στη Phèdre του Racine, η προσθήκη ενός νέου δραματικού προσώπου, της Αρικίας, ως ερωμένης του Ιππόλυτου, όχι μόνο διαφοροποιεί τον αρχετυπικό μύθο, αλλά προσδίδει και νέα δεδομένα ως προς τα κίνητρα δράσης των ηρώων. Η Φαίδρα του Αριστομένη Προβελέγγιου προβάλλει μια ιδιαίτερη προσαρμογή του μυθήματος στα δεδομένα της εποχής, τόσο με την εισαγωγή του εξω-ανθρώπινου στοιχείου, την προσθήκη Νυμφών ως δραματικών προσώπων και σκηνές μαγείας, όσο και με την ηθική ανύψωση του χαρακτήρα του Ιππόλυτου σε σχέση με προγενέστερες εκδοχές, ενώ η Φαίδρα του Γιάννη Ρίτσου αποτελεί ένα ερωτικό ποίημα όπου η αισθητική μοντερνισμού και του μεταμοντερνισμού επηρεάζει την αναπαράσταση της ηρωίδας απέναντι στον μύθο. Τέλος, κριτήριο επιλογής του Φαίδρας Έρως (Phaedra’s Love) της Sarah Kane αποτελεί η αναδόμηση των αρχετυπικών χαρακτηριστικών των ηρώων αλλά και της τυπικής εξέλιξης της πορείας και του πάθους της Φαίδρας. Ως προς τον τρόπο μελέτης η έρευνα εστιάζει κυρίως στους εξής θεματικούς άξονες: εκκινώντας πάντα με βάση το ερωτικό στοιχείο και στο πώς αυτό παρουσιάζεται σε καθεμιά από τις παραπάνω δραματικές εκδοχές εξετάζονται η δομή τους, το περιεχόμενο των επεισοδίων-σκηνών, των χορικών ή των ποιημάτων, η διάταξη του δραματικού υλικού και η σκιαγράφηση των δραματικών προσώπων από τον εκάστοτε ποιητή ή συγγραφέα. Πρέπει να σημειωθεί ότι το κάθε έργο δεν παρουσιάζεται αναλυτικά, αλλά η μελέτη του επικεντρώνεται στα σημεία όπου το ερωτικό στοιχείο είτε επηρεάζει την πλοκή είτε την προσωπικότητα και τις πράξεις των δραματικών προσώπων. Η διερεύνηση του ερωτικού στοιχείου περιλαμβάνει και συσχετισμούς με το ιστορικοκοινωνικό, ιδεολογικό και αισθητικό περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκαν τα προαναφερθέντα έργα, προκειμένου να αναδειχθεί ο τρόπος πρόσληψης του μύθου αλλά και τα υπαινικτικά μηνύματα που επιδίωκαν οι συγγραφείς να μεταδώσουν στο κοινό τους. Αναμφισβήτητα, σε όλα τα παραπάνω έργα το συναίσθημα του έρωτα είναι η βασική πηγή -εντολέας (destinateur) και, ταυτόχρονα, το αντικείμενο (object) αλλά και ο αντιτιθέμενος (opposant) της δράσης της Φαίδρας που εξακολουθεί από την αρχαιότητα έως τον 21ο αιώνα, να ταυτίζεται πολύ συχνά με το όνομα Ιππόλυτος.