Ο σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλλο ναός. Αθηναϊκές παραλλαγές κατά τον 10ο - 12ο αι.

Abstract

Ο σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλλο ναός ήταν ο κυρίαρχος αρχιτεκτονικός τύπος βυζαντινού ναού για όλη σχεδόν την κυρίως βυζαντινή περίοδο (9ος – 15ος αι.). Στη διαμόρφωσή του οδήγησαν οι ιστορικές συνθήκες (6ος – 9ος αι.), λειτουργικοί – λατρευτικοί αλλά και δογματικοί – συμβολικοί λόγοι. Η μακρά περίοδος εξέλιξής του μέχρι την πλήρη διαμόρφωση του αρχιτεκτονικού τύπου συνέβη, σχεδόν παράλληλα, σε δύο περιοχές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας: α. στην Κωνσταντινούπολη και στην ευρύτερη περιοχή της ακτινοβολίας της, με ενδιάμεσο σταθμό την τρουλλαία βασιλική μεταβατικού τύπου (7ος – 8ος αι.) και β. στην περιοχή του ελλαδικού χώρου, με μία πρώτη μορφή τον μεταβατικό ελλαδικό σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό (8ος – 10ος αι.). Το τελικό αποτέλεσμα οδήγησε σε έναν ναό μικρής κλίμακας, ιδιαίτερα στον ελλαδικό χώρο, προσαρμοσμένο στις οικονομικές, δημογραφικές και λατρευτικές ανάγκες της εποχής, του οποίου η τυπολογία και η μορφολογία εξέφρασαν αισθητικά, ιδεολογικά και δογματικά το γενικότερο βυζαντινό πνεύμα. Από τα τέλη του 10ου αι. έως και τον 12ο αι. οικοδομήθηκε στην Αθήνα μια σειρά ναών, σε όλες τις παραλλαγές του συγκεκριμένου αρχιτεκτονικού τύπου, οι οποίοι αποτέλεσαν μία διακριτή ομάδα με ιδιαίτερη μορφολογία και ενσωμάτωσαν αξίες διαχρονικές της αττικής παράδοσης, όπως το μέτρο, οι ραδινές αναλογίες, η γεωμετρικότητα και η λιτότητα.