Τα χρυσόβουλλα του νοτιοδυτικού παρεκκλησίου του ναού της Οδηγήτριας στον Μυστρά: τοπογραφία και ζητήματα γαιοκτησίας

Abstract

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης είναι οι τέσσερις χρυσόβουλλοι λόγοι που απολύουν μεταξύ των ετών 1314/1315 και 1322 ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος (χρυσόβουλλα 1314/1315, 1320, 1322) και ο συναυτοκράτορας και γιος του Μιχαήλ Θ΄ (χρυσόβουλλο 1318) υπέρ της βασιλικῆς, πατριαρχικῆς και ἐλευθέρας μονής της ὑπεραγίας Θεοτόκου τῆς Ὁδηγητρίας τοῦ Βροντοχίου στον Μυζηθρά. Αν και τα πρωτότυπα έγραφα έχουν χαθεί, τα τεσσερα κείμενα διατηρούνται σχεδόν στο σύνολό τους χάρη στην αντιγραφή τους στους κάθετους τοίχους του νοτιοδυτικού παρεκκλησίου του ναού της Οδηγήτριας (Αφεντικό), καθολικού του προαναφερόμενου μοναστηριού. Η μοναδική περίπτωση στο Βυζάντιο της αφιέρωσης ενός ολόκληρου χώρου για τη μνημειακή απεικόνιση αυτοκρατορικών εγγράφων δεν συνιστά απλώς μια υπενθύμιση της αυτοκρατορικής εύνοιας, αλλά σε συνδυασμό με το λοιπό διάκοσμο του παρεκκλησίου διατρανώνει τη θεϊκή προέλευση της εξουσίας των Παλαιολόγων, την κυριαρχία του Βυζαντίου στον Μοριά και το θρίαμβο της ορθοδοξίας έναντι των σχισματικών Δυτικών.Στα τέσσερα χρυσόβουλλα καταγράφεται το σύνολο των περιουσιακών στοιχείων της μονής με τα οποία καθίσταται ένας από τους μεγαλύτερους γαιοκτήτες της βυζαντινής Πελοποννήσου και υπολογίσιμος οικονομικός παράγοντας με διάσπαρτες κτήσεις στο μεγαλύτερο τμήμα της επαρχίας που περιέρχονται στην ιδιοκτησία της κατά κύριο λόγο από αυτοκρατορικές ή εκκλησιαστικές δωρεές και αγορές, καθώς και από ανταλλαγή με δημόσιες γαίες. Επιπλέον καθορίζονται με ακρίβεια τα κάθε είδους δικαιώματα επί των κτήσεων της και των προσαρτημάτων τους (αψύχων και εμψύχων), το νομικό καθεστώς λειτουργίας της, το μέγεθος των απαλλαγών της από τις δημοσιονομικές ή άλλες υποχρεώσεις προς το κράτος και το εύρος των απαγορεύσεων που απορρέουν από τα παραπάνω προς τους αξιωματούχους και λειτουργούς της κρατικής και εκκλησιαστικής διοίκησης. Σύμφωνα με τις ταυτίσεις που επιχειρούνται στην παρούσα μελέτη οι κτήσεις του μοναστηριού χωροθετούνται:•στην ευρύτερη περιοχή του Μυστρά και της Λακεδαίμονας, •στη βορειοανατολική Μάνη, •στην περιοχή του Αχλαδοκάμπου στην Αργολίδα,•στην πεδιάδα του Πάμισου ποταμού στην κεντρική Μεσσηνία, •στην Κυνουρία και•στη νότια Ηλεία και την αρκαδική Γορτυνία όπου εκτεινόταν η περιοχή των Σκορτών. Πέρα από το γεγονός ότι και η ίδια η μονή επιθυμεί και επιδιώκει την ισχυροποίησή της μέσω της αύξησης του πλούτου της και των προνομίων της, το περιεχόμενο των αυτοκρατορικών εγγράφων καθιστά σαφές ότι ζητούμενο για την κεντρική διοίκηση είναι η σύσταση ενός αυτόνομου οργανισμού με την απαιτούμενη δυναμική που θα επιτρέψει την έμμεση ή άμεση κατά περίπτωση εμπλοκή του σε θέματα τόσο της εσωτερικής, όσο και της εξωτερικής πολιτικής της βυζαντινής επαρχίας της Πελοποννήσου. Η αναδυόμενη σε διάφορες περιφέρειες του Μοριά και συνεχώς ανερχόμενη οικονομική δύναμη ενός ιερού καθιδρύματος σε συνδυασμό με τον ψυχωφελή χαρακτήρα του και τον ρόλο του ως πνευματικού καθοδηγητή των πιστών συνεπάγεται μεγάλη επιρροή και ισχύ στο εσωτερικό της βυζαντινής επαρχίας, όπου επιδιώκεται η εξασφάλιση της ενότητας και της πληθυσμιακής ομογενοποίησης για την αποτροπή αποσχιστικών και αυτονομιστικών τάσεων. Η επέκταση των εκκλησιαστικού και οικονομικού χαρακτήρα προσαρτημάτων του (χωρία, μετόχια, μονύδρια) στην όμορη φραγκική ηγεμονία, καθώς και η χωροθέτηση πλησίον των συνόρων κάποιων από τις κτήσεις της λειτουργούν ως ερείσματα για τις βλέψεις της αυτοκρατορίας εις βάρος του πριγκιπάτου της Αχαΐας.Ουσιαστικά μέσα από τις παροχές και εκχωρήσεις των τεσσάρων χρυσόβουλλων λόγων αναγνωρίζεται εξ αρχής η ίδρυση και η ενδυνάμωση ενός ισχυρού ιερού καθιδρύματος που πέρα από τον κατ’ εξοχήν εκκλησιαστικό χαρακτήρα του καλείται να συμβάλλει στη διάδοση και αφομοίωση από τον τοπικό πληθυσμό των ιδεολογημάτων, των αξιών και των πολιτικών σκοπιμοτήτων του αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου στην επαρχία του Μοριά επιφέροντας την εσωτερική συνοχή που θα την εντάξει οργανικά στην αυτοκρατορία ως αναπόσπαστο τμήμα της και θα την καταστήσει το προπύργιο του Βυζαντίου στον αγώνα του για την ανακατάληψη των χαμένων εδαφών και την εκδίωξη των σχισματικών Δυτικών από τη νότια Βαλκανική.