Ο καθρέφτης του Ομήρου: Ομηρικές επιβιώσεις στη νεότερη ευρωπαϊκή γραμματεία και στο ελληνικό ιστορικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα (Θάνος Βλέκας, Ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως, Η Πάπισσα Ιωάννα, Ο Αυθέντης του Μωρέως, Λουκής Λάρας, Η Ορφανή της Χίου)

Abstract

Ερευνώντας τη σημασία του Ομήρου στη δυτική διανόηση των νεοτέρων χρόνων, αναδείχθηκε η συμβολή του αρχαίου δημιουργού στην ανάπτυξη της συζήτησης μεταξύ όσων πίστευαν στη διαχρονική αξία των κλασικών ιδεωδών και εκείνων που αποζητούσαν να κατισχύσουν τα νέα επιστημονικά δεδομένα και να αλλάξει ρότα η πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία. Ο Αδαμάντιος Κοραής ήταν ο πρώτος που συστηματικά και με οξυδέρκεια αφομοίωσε δημιουργικά τα πορίσματα των συναφών αναζητήσεων στον ευρωπαϊκό χώρο και, με βάση το ομηρικό υλικό, συγκρότησε ένα ιδεολογικό και παιδευτικό πρόγραμμα, που έμελλε να επηρεάσει καθοριστικά τους μεταγενέστερους Έλληνες διανοητές και πεζογράφους. Μέσω της σχετικής προσέγγισης που επιχειρήθηκε σε μείζονα πεζογραφικά έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, αποδείχθηκε ότι η χρήση του ομηρικού υλικού γίνεται ενσυνείδητα από τους συγγραφείς, προκειμένου να αντιδιαστείλουν εαυτούς από τα δυτικά πρότυπα και να δημιουργήσουν μιαν εντόπια μυθιστοριογραφική παράδοση, στο πλαίσιο ενός αναβιωμένου Διαφωτισμού. Πιο συγκεκριμένα, αναλύθηκε η επιβίωση των ομηρικών επών στα έργα των Ιακώβου Πιτζιπίου, Αλ. Ρ. Ραγκαβή, Π. Καλλιγά, Στ. Ξένου, Εμμ. Ροΐδη και Δημ. Βικέλα, με σκοπό να ιχνηλατηθούν οι διάφοροι τρόποι πρόσληψης της ομηρικής παράδοσης. Τα έργα που εξετάστηκαν (Η Ορφανή της Χίου, Αυθέντης του Μωρέως, Θάνος Βλέκας, Η Ηρωίς της Ελληνικής Επαναστάσεως, Η Πάπισσα Ιωάννα και ο Λουκής Λάρας) έχουν ήδη αφομοιώσει την ομηρική κληρονομιά, την οποία ανάγουν σε συστατικό στοιχείο της ιδεολογικής τους ταυτότητας και του ηθικού σκοπού τους. Η ανά χείρας μελέτη υποστήριξε ότι το ομηρικό κείμενο βοήθησε τους Νεοέλληνες πεζογράφους να δημιουργήσουν νέα παράδοση και ταυτόχρονα να προλειάνουν το έδαφος για την απαγκίστρωση των μυθιστορημάτων από τα ξενικά πρότυπα, εδραιώνοντας έτσι την ελληνική καταγωγή του είδους. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ότι ανοίχθηκε ένας νέος δρόμος για τη νεοελληνική λογοτεχνία, διαφοροποιημένος από το ευρωπαϊκό λογοτεχνικό γίγνεσθαι.