Σχέση νοσηλείας, ψυχανάλυσης και λογοτεχνίας. Ανάλυση των έργων νοσηλευόμενων συγγραφέων από την πλευρά της Νοσηλευτικής, της Γλωσσολογίας και της Ψυχανάλυσης. Η ψύχωση του Μιχαήλ Μητσάκη: συγγραφική δημιουργία και συνθήκες νοσηλείας

Abstract

Εισαγωγή: Αρχικά, επιμείναμε σε μία αναφορά στις συνθήκες νοσηλείας στα νοσηλευτικά ιδρύματα των αρχών του προηγούμενου αιώνα, αφού ο Μιχαήλ Μητσάκης χρειάστηκε να νοσηλευτεί τέσσερεις φορές κατά τη διάρκεια του βίου του, με την τελευταία του νοσηλεία να τον καθιστά τρόφιμο των ελληνικών ψυχιατρείων. Η κυρίως έρευνα επικεντρώθηκε στις συνθήκες της έκλυσης της ψύχωσης. Και αυτό γιατί στην ψυχαναλυτική κλινική είναι πάντα σημαντικό να διερευνώνται οι συνθήκες της έκλυσης, η οποία δεν επέρχεται αναίτια. Υπάρχει ένας δομικός λόγος, μία δομική ανεπάρκεια που όταν έλθει στην επιφάνεια, το ενδεχόμενο του κλονισμού της ψυχωσικής δομής καθίσταται πραγματικότητα. Και είναι μόνο εκ των υστέρων που μπορούμε να αποδώσουμε στις συγκεκριμένες συνθήκες αυτή την αποσταθεροποιητική δράση. Η υπόθεση, το ερευνητικό ερώτημα στο οποίο κληθήκαμε να απαντήσουμε στη συγκεκριμένη διατριβή είναι το κατά πόσον η συγγραφική δημιουργία και εν γένει η καλλιτεχνική δημιουργία αποτελεί για τα ψυχωσικά υποκείμενα παράγοντα σταθεροποίησης και σύνδεσης τους στον κοινωνικό δεσμό. Υλικό – Μέθοδος: Η διαπίστωση αυτή δεν θα μπορούσε να γίνει εφικτή εάν, οι επιστήμονες που εμπνέονται από την ψυχανάλυση, δεν επιχειρούσαν, στο πλαίσιο της ποιοτικής ερευνητικής διαδικασίας και όχι με μεθόδους ποσοτικής ανάλυσης που εφαρμόζονται στο πεδίο της οργανικής ψυχιατρικής, να μελετήσουν τις βιογραφίες ενός μεγάλου αριθμού καλλιτεχνών σε συνάρτηση με τη δημιουργική τους διαδρομή. Με σκοπό να αναδείξουν με ποιο τρόπο, όπως μας λέει η Κολέτ Σολέρ, «η επενέργεια του πραγματικού πάνω στο πραγματικό της απόλαυσης», της οποίας η παραδειγματική μορφή είναι το έργο τέχνης, εντοπίζει τη αποδιοργανωμένη απόλαυση και αποτελεί παράγοντα σταθεροποίησης της ψύχωσης. Το έργο τέχνης του οποίου το καθεστώς ως αποτέλεσμα απόλαυσης αναδεικνύει εξάλλου το γεγονός ότι γίνεται αντικείμενο στο πλαίσιο της εμπορικής ανταλλαγής τη στιγμή που παρέχει στον δημιουργό το εχέγγυο της συμβολικής ταύτισης στο πλαίσιο του κοινωνικού δεσμού. Στην παρούσα διδακτορική διατριβή, χρησιμοποιώντας τα λακανικά ψυχαναλυτικά εργαλεία (Όνομα του Πατρός, επιθυμία, αντικείμενο α, φαντασίωση, ενόρμηση) με το εννοιολογικό καθεστώς που έχουν προσλάβει στην επί χρόνια, διαρκώς ανανεούμενη και εξελισσόμενη λακανική διδασκαλία που εντάσσεται εντός των πλαισίων του Φροϋδικού πεδίου, επιχειρήσαμε να μελετήσουμε και να αναλύσουμε το έργο, την εν γένει φιλολογική πορεία και τις συνθήκες της ζωής του Μιχαήλ Μητσάκη. Ο συγγραφέας αποτέλεσε μία από τις πιο μεγάλες και παρεξηγημένες μορφές των ελληνικών γραμμάτων. Η ζωή του κινήθηκε ανάμεσα στο απαράμιλλο λογοτεχνικό ύφος και την ασθένεια, τις μοναδικές ταξιδιωτικές περιηγήσεις του και τον εγκλεισμό σε ψυχιατρεία, ανάμεσα στη λογοτεχνική γέννηση και δημιουργία και τον λογοτεχνικό θάνατο. Ο Μητσάκης κινήθηκε ανάμεσα στη ζωή και την τρέλα. Παρουσιάζονται τα δεδομένα και οι συνθήκες που οδήγησαν τον διακεκριμένο συγγραφέα, κριτικό και δημοσιογράφο, μετά από δεκαέξι χρόνια σημαντικής καλλιτεχνικής δημιουργίας, στη νοσηλεία του και στα δύο ψυχιατρικά ιδρύματα που υπήρχαν στην Ελλάδα στο τέλος του 19ου αιώνα. Με βάση τις βιβλιογραφικές αναφορές είναι η πρώτη φορά που εκπονείται στην ελληνική επικράτεια διδακτορική διατριβή που επιχειρεί να μελετήσει τις συνθήκες της έκλυσης της ψύχωσης του Μιχαήλ Μητσάκη καθώς είναι ένα ερώτημα που δεν έχει απαντηθεί από τους φιλολογικούς και ψυχιατρικούς κύκλους. Η μετάβαση του ερευνητή εκεί και η μελέτη των αρχείων του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Κέρκυρας, καθώς και η μελέτη των αρχείων στο Δρομοκαΐτειο Νοσοκομείο φωτίζουν μια πλευρά των αιτιών της αποσταθεροποίησης του Μιχαήλ Μητσάκη, η οποία τον οδήγησε στην πρώτη του νοσηλεία, στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Κέρκυρας (20/12/1894-05/01/1895), τη δεύτερη, στο Δρομοκαΐτειο, για πέντε μήνες (16/04/1896-29/09/1896), την τρίτη, στο ίδιο νοσοκομείο, έναν χρόνο σχεδόν μετά τον θάνατο της μητέρας του (08/09/1911 έως το καλοκαίρι του 1912) και την τέταρτη - και τελευταία – νοσηλεία στο Δρομοκαΐτειο, από το φθινόπωρο 1912 έως τον θάνατό του, το 1916, από περιπνευμονία. Μέσα από την ανάλυση των συνθηκών της ζωής και της συγγραφικής δραστηριότητας του Μιχαήλ Μητσάκη, μέσα από τη ζωή και το έργο του, τις συνθήκες της γραφής του και τις συνθήκες της ζωής του, όπως αυτές φαίνεται να διαμορφώθηκαν πριν τη νοσηλεία του, προσπαθήσαμε να διερευνήσουμε το ζήτημα της δικής του εκδοχής για την τάξη του υποκειμενικού και να βρούμε ποιον ρόλο έπαιξε σε αυτήν το συγγραφικό του έργο. Στη συνάντηση της ψυχανάλυσης με τη λογοτεχνία, εξετάζουμε το σύμπτωμα ως δημιουργία και επιχειρούμε να συλλάβουμε στο έργο την υποκειμενική βάση, διάσταση και υπόστασή του, σε συνδυασμό με τη θεώρησή του από την πλευρά της γλωσσολογίας. Με βάση τη λακανική διδασκαλία, αναζητήσαμε τον ρόλο που έπαιξε το έργο του στην πορεία της ζωής του ψυχωσικού υποκειμένου Μιχαήλ Μητσάκη. Υπογραμμίζοντας τη σπουδαιότητα του εγχειρήματος μπορούμε να πούμε ότι δεν είναι ωστόσο μόνο η εννοιολογική σύλληψη της αξίας του έργου τέχνης για την σταθεροποίηση της ψύχωσης μέσω της οδού του συνθώματος που έγινε εφικτή με τη μελέτη μιας σειράς καλλιτεχνών και του έργου τους. Το πλείστον των εννοιών τόσο της ψυχαναλυτικής ψυχοπαθολογίας όσο και της θεραπευτικής κατασκευάστηκαν μέσα από την ενδελεχή μελέτη του ιστορικού κλινικών περιπτώσεων όσο και βιογραφιών, οι οποίες στη συνέχεια εξεταζόμενες εν σειρά ανέδειξαν τα ανεξίτηλα δομικά χαρακτηριστικά της υποκειμενικότητας αυτού του πάσχοντος όντος που μιλάει, του ανθρώπου δηλαδή που συναντάμε στην καθημερινή κλινική πρακτική. Αποτελέσματα: Ο εκ Σπάρτης ορμώμενος Μιχαήλ Μητσάκης, από την πρώτη του συγγραφική δραστηριότητα, που ήταν η έκδοση της μαθητικής εφημερίδας Ταΰγετος, και επί είκοσι χρόνια, παρέμεινε όχι μόνο σταθεροποιημένος αλλά αναγνωρισμένος και ως έναν βαθμό διάσημος. Εδραίωσε τη θέση του στα ελληνικά γράμματα με τη συγγραφή των «Αθηναϊκών Σελίδων» και των «Ταξιδιωτικών Σημειώσεων», που δημοσιεύονταν στις εφημερίδες και τα περιοδικά του καιρού του. Η αναγνώρισή του ως ταγού των ελληνικών γραμμάτων οδήγησε στη σταθεροποίηση της ψύχωσής του και τη μη εκδήλωση παραληρήματος και ψευδαισθήσεων. Η συστηματική μελέτη της αλληλογραφίας του, πέραν των διηγημάτων του και των άρθρων του στις εφημερίδες, μας κατευθύνει να σκεφτούμε ότι η αποτυχία της έκδοσης των έργων του σε βιβλίο και τελικά η σύγκρουσή του με έναν άλλο διανοούμενο της εποχής, τον εθνικό ποιητή Κωστή Παλαμά, τον οδήγησαν στον κλονισμό και την πρώτη νοσηλεία. Ακολούθησε μια τραγική εικοσαετία κατά την οποία ο Μητσάκης βυθίστηκε στο καλλιτεχνικό σκότος και την τρέλα. Από ταγός των ελληνικών γραμμάτων κατέληξε τρόφιμος στο Δρομοκαΐτειο, κλοσάρ και αντικείμενο κοροϊδίας των χαμινιών της πρωτεύουσας. Συμπέρασμα: Όταν η ψυχαναλυτική εικασία στρέφεται σε ένα γραπτό, δεν επιδιώκει να ερμηνεύσει τον δημιουργό του έργου, αλλά να συναντήσει φωτεινά παραδείγματα στη λογοτεχνική έκφραση που θα αναδείξουν την αξία και τη σημασία της δομικής προσέγγισης. Στην περίπτωσή μας δηλαδή υπάρχουν δομικά χαρακτηριστικά στον τρόπο γραφής του Μιχαήλ Μητσάκη, όπως η συγγραφική του ιδιαιτερότητα για την ανάδειξη της κατάλληλης σπάνιας λέξης και του ιδιαίτερου ύφους που απορρέει από αυτήν την αγωνιώδη αναζήτηση που συντέλεσαν στην έκλυση της ψύχωσής του και που προάγουν τον τρόπο σκέψης μας και κατ’ επέκταση την καθοδήγηση της θεραπείας πασχόντων υποκειμένων για τα οποία η τέχνη της γραφής αποτελεί συνθωματικό παράγοντα σταθεροποίησης της νόσου τους. Σε τελική ανάλυση, η διατριβή αναδεικνύει τη σημασία της συγγραφικής δημιουργίας, και κατ’ επέκταση της κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας, για τη σταθεροποίηση των ψυχωσικών υποκειμένων. Υπογραμμίζεται πως όταν αυτό το συγγραφικό ή καλλιτεχνικό έργο αμφισβητηθεί, κλονιστεί, δεν τύχει, εν γένει, κοινωνικής αναγνώρισης, μπορεί να οδηγηθούμε στην εκδήλωση παραληρήματος και ψευδαισθήσεων στα συγκεκριμένα υποκείμενα, δηλαδή στην έκλυση της ψύχωσής τους.