Ερμηνευτικό Υπόμνημα στον Επιτάφιο του Δημοσθένη

Abstract

Οι Επιτάφιοι λόγοι εκφωνούνταν στην Αθήνα για να τιμηθούν επίσημα οι νεκροί των πολέμων. Από τους έξι σωζόμενους, ο Επιτάφιος του Δημοσθένη εκφωνήθηκε το 338 π.Χ., λίγο μετά την ατυχή μάχη της Χαιρώνειας. Επειδή είναι γνωστό πως όντως εκφωνήθηκε και δεν αποτελεί τμήμα ενός ευρύτερου κειμένου, η μελέτη του μάς επιτρέπει να διαπιστώσουμε τη Ρητορική τεχνική σε σχέση με την τρέχουσα ιστορική συγκυρία στην Ελλάδα. Η παρούσα διατριβή συντάχθηκε ως ένα ερμηνευτικό λημματικό υπόμνημα εκτεταμένης μορφής, κάτι που έλειπε από την έως τώρα Βιβλιογραφία του Επιταφίου, κυρίως διότι ο λόγος αθετήθηκε ήδη από την αρχαιότητα, ως μη σχετικός με τη γλώσσα και το πνεύμα του Δημοσθένη. Μελετώντας τα σημαντικότερα χειρόγραφα που συνθέτουν τις δύο κύριες οικογένειες χειρογράφων προβήκαμε σε παρατηρήσεις σχετικές με την έκδοση του κειμένου που, σε πολλά σημεία, επέτρεψαν τη διασάφηση ζητημάτων περιεχομένου. Η μελέτη του Ύφους είναι αναγκαία καθώς επιτρέπει, πρώτον, την κατανόηση της ρητορείας του Δημοσθένη σε έναν επιδεικτικό λόγο· δεύτερον, συμβάλλει στη διαλεύκανση του ζητήματος της αυθεντικότητας του Επιταφίου. Η τυπική γλωσσική έκφραση του ρήτορα απουσιάζει, τούτο ερμηνεύεται ωστόσο λόγω του διαφορετικού είδους, το οποίο απαιτεί μετριοπάθεια και ευπρέπεια, σε καμία πάντως περίπτωση πάθος. Το λεξιλόγιο και τα σχήματα λόγου και διανοίας που αξιοποίησε ο ρήτορας, όμως, δεν είναι ξένα στον Δημοσθένη. Οι συνήθεις τόποι, παρουσιασμένοι εν τάχει, προσιδιάζουν με τη συγκυρία, της οποία η βασική παράμετρος, η οδυνηρή ήττα, ανιχνεύεται στον λόγο: ο Δημοσθένης αναφέρεται και στην πολιτική του αλλά και στα αίτια της νίκης του Φιλίππου και στην αξιοπρεπή ειρήνη που, κατ’ αυτόν, επιτρέπει στους Αθηναίους να αισθάνονται υπερήφανοι. Τα ουσιώδη τούτα στοιχεία πείθουν πως ο λόγος που μελετήσαμε προοριζόταν να εκφωνηθεί -το μελαγχολικό φθινόπωρο του 338 π.Χ., πιστεύουμε, ως ο Δημοσθένους Ἐπιτάφιος. Εν κατακλείδι, ο LX λόγος του δημοσθενικού corpus, πλήρης καινοτομιών και παρεκκλίσεων, αποδεικνύει πως αξίζει την προσοχή των μελετητών, καθώς απεικονίζει ένα σημείο καμπής στην πολιτική και στρατιωτική ιστορία της Αθήνας και, το σημαντικότερο, την αντίδραση του Δημοσθένη αμέσως μετά από μία αποτυχία της πολιτικής του. Τα συμπεράσματα για τη Ρητορική και την Ιστορία, τη Φιλολογία εν γένει, δεν είναι πενιχρά.