Από τη “Μάνα Ελιά” στην Αρχαία Μεσσήνη: Οι σταθμοί της διαχρονικής ελαιοκαλλιέργειας στη Μεσσηνία και προτάσεις διαχείρισής τους

Abstract

Η παρούσα εργασία εστιάζει στην αλληλεπίδραση πολιτισμού και περιβάλλοντος στη Μεσσηνία και στα οφέλη που μπορούν να αποκομιστούν από τον συγκερασμό αυτό, για την ενίσχυση της οικονομίας μιας περιοχής με μεγάλη τουριστική προβολή ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, η οποία θα πρέπει να στηρίζεται κατά βάση στον πρωτογενή της τομέα και ιδιαίτερα στην ελιά. Η λατινική ονομασία της ελιάς είναι Olea europaea L. ssp. Europaea (Ελιά η ευρωπαϊκή), υπάγεται στην οικογένεια των oleaceae (ελαιοειδών) και περιλαμβάνει τριάντα περίπου είδη. Κύριο χαρακτηριστικό του δένδρου είναι η μακροζωία του. Για την εκμετάλλευση της ελιάς στην Προϊστορική Κρήτη και τα Μυκηναϊκά Κέντρα του πελοποννησιακού χώρου σημαντικές είναι οι μαρτυρίες των πινακίδων της Γραμμικής Β΄ γραφής από την Κνωσό, την Πύλο και τις Μυκήνες. Από αυτές αντλούμε σημαντικές πληροφορίες για τη χρήση του ελαιόλαδου στην καθημερινή ζωή, τις θρησκευτικές τελετές, τις εμπορικές δραστηριότητες και τις βιοτεχνικές ασχολίες (αρωματοποιία, υφαντική, κλπ) της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στον ελλαδικό χώρο. Από τους γραφείς των πινακίδων χρησιμοποιήθηκαν τρία διαφορετικά ιδεογράμματα για την ελιά και το ελαιόλαδο. Ο κάμπος της Μεσσηνίας είναι ιδανικός για την καλλιέργεια της ελιάς και συγκεκριμένα των ποικιλιών «Καλαμών» και «Κορωνέικης». Από τη συνολική παραγωγή της Πελοποννήσου, η Μεσσηνία έχει τον μεγαλύτερο αριθμό ελαιοδέντρων (13.522.475) και παράγει ετησίως 2.500 τόνους επιτραπέζιας ελιάς και 300.000 τόνους ελαιόλαδου. Ανάμεσά τους, και η παγκόσμια φημισμένη ελιά «Καλαμών», μία από τις καλύτερες βρώσιμες ελιές παγκοσμίως. Η πρόταση των πολιτιστικών διαδρομών που συσχετίζονται με την ελιά και το ελαιόλαδο, αποτελεί μία συνδυαστική προσπάθεια ανάδειξης και διαχείρισης του πολιτισμικού περιβάλλοντος της περιοχής, φυσικού και ανθρωπογενούς, με στόχο την ανάπτυξη του πολιτισμικού τουρισμού προς όφελος της τοπικής οικονομίας, μέσα από την προβολή των μεσσηνιακών προϊόντων του πρωτογενούς τομέα στο εξωτερικό, για την προσέλκυση επενδυτών, την επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου και την εξασφάλιση πόρων, που θα συντελέσουν σε μία αειφόρο τουριστική ανάπτυξη. Για την τεκμηρίωση της εργασίας χρησιμοποιήθηκαν βιβλιογραφικές πηγές τόσο για την βιοοικολογία της ελιάς όσο και για την ιστορία του ελαιόλαδου και της ελαιοκαλιέργειας από την Μυκηναϊκή εποχή έως σήμερα. Η Μεσσηνία έχει συμπεριλάβει στον Ευρωπαϊκό Κατάλογο και έχει αναγνωρίσει τις επιτραπέζιες ελιές ΠΟΠ «Καλαμάτα» και το ελαιόλαδο ΠΟΠ «Καλαμάτα». Με δεδομένη τη διαχρονική καλλιέργεια της ελιάς στην Πελοπόννησο και ειδικότερα στη Μεσσηνία, μια πολιτιστική διαδρομή με θέμα την ελιά και το ελαιόλαδο μπορεί να προκαλέσει μεγάλο ενδιαφέρον, όχι μόνο εντός αλλά και εκτός της χώρας. Στην περιοχή της Πυλίας, ο επισκέπτης μπορεί να επισκεφθεί τον Αρχαιολογικό Χώρο του Ανακτόρου του Νέστορος και τα μουσεία της περιοχής και να μάθει για την καλλιέργεια και τη χρήση της ελιάς και του ελαιόλαδου κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Στη Χριστιανούπολη, στην Αρχαία Μεσσήνη, αλλά και στην Καρδαμύλη της Μάνης μπορεί να επισκεφτεί κανείς κατά σειρά τον Ι.Ν. Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, το αρχαίο στάδιο και το οχυρό των Μούρτζινων-Τρουπάκηδων, όπου τού δίνεται η δυνατότητα να μελετήσει τη χρήση του ελαιόλαδου σε ποικίλες εκφάνσεις του δημόσιου και ιδιωτικού βίου κατά τη διάρκεια των αιώνων. Τη σύγχρονη ελαιοκαλλιέργεια και την ολοκληρωμένη διαχείριση της ελαιοκομίας μπορεί κανείς να τη μελετήσει στην περιοχή του Δήμου Καλαμάτας μέσα από τα ελαιοπερίβολα, τις μεταποιητικές μονάδες, τις μονάδες επεξεργασίας, την επανάχρηση των κτηρίων που συσχετίζονται με αυτά κλπ. Οι προϋποθέσεις για την επιτυχία της πολιτιστικής διαδρομής συνίστανται στο να είναι καλά συντηρημένα και προσπελάσιμα τα διάφορα «αξιοθέατα», στο να υπάρχουν υποδομές σύνδεσης των επιμέρους σημείων (πεζόδρομοι, οδικό δίκτυο), επιχειρήσεις που να προσφέρουν ποιοτικές και καινοτόμες υπηρεσίες και τη συμμετοχή σε δίκτυο για τη διαχείριση της διαδρομής. Οι οργανωτικές δράσεις της πολιτιστικής διαδρομής θα πρέπει να εμπεριέχουν κατάρτιση σχεδίου marketing (branding, λογότυπο, δημιουργικό διαδρομής), δημιουργία media plan, προγραμματισμό και διεξαγωγή event για την έναρξη λειτουργίας της πολιτιστικής διαδρομής, δράσεις προβολής (ενέργειες διαφήμισης και δημοσίων σχέσεων), δυναμική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας (πιστοποιήσεις, κίνητρα, συμβάσεις, τοπικά σύμφωνα ποιότητας), ανάπτυξη ψηφιακής στρατηγικής επικοινωνίας και αγαστή αειφόρο διαχείριση των ίδιων των χώρων-σταθμών της διαδρομής. Επίσης θα πρέπει να δίνονται πληροφορίες, όπως ο βαθμός δυσκολίας της, η χιλιομετρική απόσταση, η προσβασιμότητα (αυτοκινητόδρομοι, ποδηλατοδρόμοι, πεζόδρομοι, ΑΜΕΑ, κλπ.), στοιχεία επικοινωνίας, σημεία ενδιαφέροντος σε κοντινές αποστάσεις, χώροι στάθμευσης, έντυπο διαδρομής (φυλλάδιο) ή ψηφιακή εφαρμογή, καθώς και τοπικές εορτές και εκδηλώσεις σε σχέση με την ελιά και το ελαιόλαδο.