Η αρμονία στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη: Φιλοσοφικές προσεγγίσεις από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή

Abstract

Σκοπός της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι η διερεύνηση της έννοιας της αρμονίας στο ποιητικό έργο του Οδυσσέα Ελύτη από φιλοσοφική άποψη. Συγκεκριμένα, εξετάζεται η αρμονία μέσα στη φύση, μεταξύ ύλης και πνεύματος, σχετικά με τη μνήμη και τον χρόνο, και τέλος, αναφορικά με τις έννοιες της δικαιοσύνης και της ελευθερίας. Αναζητώντας και μελετώντας, λοιπόν, τις φιλοσοφικές ιδέες και θεωρήσεις που λανθάνουν στον τρόπο πραγμάτευσης της έννοιας αυτής, εστιάζουμε σε επιλεγμένα ποιήματα αντιπροσωπευτικών ποιητικών συλλογών του νομπελίστα (Προσανατολισμοί, Το Άξιον Εστί, Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη ομορφιά, Τα Ετεροθαλή, Τρία ποιήματα με σημαία ευκαιρίας, Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου). Έτσι, επιχειρούμε να εμβαθύνουμε στους τρόπους πραγμάτωσης και στη σημασία αυτής της πολυσήμαντης έννοιας εν γένει, η οποία στάθηκε καθοριστικής σημασίας όχι μόνο για τον Οδυσσέα Ελύτη, αλλά ευρύτερα για τη Γενιά του ’30 και για τη νεωτερική εποχή. Στενά συνδεδεμένη με την ελληνική φύση, τον ήλιο και τη θάλασσα, η αρμονία στο έργο του Ελύτη ενσαρκώνει την ουσία της ζωής, ενώ περιβάλλεται από ένα αίσθημα βεβαιότητας απέναντι στις αξίες της. Προαιώνια διδάγματα, όπως συμβαίνει με το παλίμψηστο, αναδύονται στο παρόν και αποκρυσταλλώνονται στην έννοια της αρμονίας. Καθρέφτης αναμνήσεων και συναισθημάτων, η αρμονία αντικατοπτρίζει την αλήθεια για τον κόσμο, μια αλήθεια που μπορεί με έναν μοναδικό τρόπο μέσω της ιδιάζουσας γλώσσας της ποίησης να αποκαλυφθεί. Ο Ελύτης, καθ’ όλη τη διάρκεια της ποιητικής του πορείας, παρατηρώντας το ελληνικό τοπίο διερωτάται σχετικά με την έννοια της πολλαπλότητας, της σύνθεσης και της αρμονίας, γεγονός που επιχειρούμε να ερμηνεύσουμε ανατρέχοντας στη μελέτη των φιλοσοφικών ιδεών του. Από τους προσωκρατικούς φιλοσόφους έως την πλέον σύγχρονη φιλοσοφία, η αρμονία ως προς τη φύση, τη μνήμη, τη ζωή και τον σκοπό της, ταλάνισε επί αιώνες τους στοχαστές. Επιπροσθέτως, πολυάριθμοι λογοτέχνες, όχι μόνο του ελλαδικού χώρου, εξέφρασαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλήφθηκαν την αρμονία, η οποία, υπόρρητα ή μη, συνιστούσε μια κινητήριο δύναμη μέσα στο εννοιολογικό τους σύμπαν, υπό το φως φιλοσοφικών αντιλήψεων. Αυτή η παράδοση άσκησε σημαίνουσα επίδραση στον Ελύτη ο οποίος, αναζητώντας την αρμονία με τα ποιητικά του μέσα, αναζήτησε στο βάθος την αλήθεια της ζωής. Την αναζήτηση αυτή ακριβώς προσεγγίζουμε στην παρούσα εργασία, εντάσσοντάς τη πάντοτε στο ευρύτερο πλαίσιο επιλεγμένων συναφών αναζητήσεων, που απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία για τον Ελύτη ή προσφέρονται για τη μελέτη του έργου του από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Τελικά, καταδεικνύεται ότι η αρμονία είναι ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ζωής και μπορεί να γίνει αντιληπτή ως προσπάθεια υπέρβασης των διαφορών, κατανόησης της υποκείμενης ενότητας και ταυτόχρονα επίγνωσης της πολλαπλότητας, στην οποία πράγματι συνίσταται η βαθύτερη αλήθεια για τον κόσμο.