Κοινοβουλευτική αντιπολίτευση: θεσμικές διαστάσεις και πολιτική πράξη 1975-2015

Abstract

Στη σύγχρονη κοινοβουλευτική δημοκρατία, η αντιπολίτευση ελέγχει την κυβέρνηση για τις πράξεις και τις παραλείψεις της και, παράλληλα, προβάλει τις προτάσεις της για τα προβλήματα της χώρας επιχειρώντας να πείσει την κοινή γνώμη γι’ αυτές και να μεταβάλλει τον πολιτικό συσχετισμό δυνάμεων. Παράλληλα, καλείται από το συνταγματικό πλαίσιο σε ορισμένες αποφάσεις για τις οποίες απαιτούνται επαυξημένες πλειοψηφίες, να αναζητήσει από κοινού με τη συμπολίτευση τη δυνατότητα συναίνεσης. Στην Ελλάδα, το μεταπολιτευτικό θεσμικό πλαίσιο παρέχει στην αντιπολίτευση τα ακόλουθα εργαλεία: • Για τον έλεγχο της κυβέρνησης: τα μέσα κοινοβουλευτικού ελέγχου, περιλαμβανομένου και αυτού της υποβολής πρότασης δυσπιστίας και τη δυνατότητα υποβολής προτάσεων για τη σύσταση εξεταστικών και των λεγόμενων προανακριτικών επιτροπών, • Για την προβολή των προτάσεών της: την κατάθεση προτάσεων νόμου και τη διεξαγωγή συζητήσεων προ ημερησίας διατάξεως. Παράλληλα, τα πεδία, όπου η πρόβλεψη αυξημένης πλειοψηφίας από το Σύνταγμα δίνει τη δυνατότητα στην αντιπολίτευση να συμμετάσχει καθοριστικά στην λήψη ορισμένων αποφάσεων, είναι τα εξής: η αναθεώρηση του Συντάγματος, η εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας, η μεταβολή του εκλογικού συστήματος και η επιλογή της ηγεσίας των συνταγματικά κατοχυρωμένων Ανεξάρτητων Αρχών στο πλαίσιο της Διάσκεψης των Προέδρων. Η μελέτη αυτή, εξετάζει τα εν λόγω «εργαλεία» και τα πεδία εν δυνάμει συναίνεσης, παρουσιάζει την ιστορική εξέλιξη του ρυθμιστικού πλαισίου τους και την πρακτική εφαρμογή τους, αναφέρεται στις προσεγγίσεις που έχουν υιοθετηθεί σε αλλοδαπά πολιτικά συστήματα και τέλος αξιολογεί το σημερινό θεσμικό τους πλαίσιο και την πολιτική σημασία τους. Το βασικό συμπέρασμα που συνάγεται είναι ότι μολονότι το θεσμικό πλαίσιο, και συγκεκριμένα το Σύνταγμα και ο Κανονισμός της Βουλής έχουν εξελιχθεί κατά τρόπο που διευρύνει τη δυνατότητα της αντιπολίτευσης να επιτελέσει τη λειτουργία της, ωστόσο εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές θεσμικές αστοχίες, αλλά και πολιτικές στρεβλώσεις. Έτσι, η αντιπολίτευση: α) δεν μπορεί να ασκήσει αποτελεσματικό κοινοβουλευτικό έλεγχο, β) δεν μπορεί και σε ένα βαθμό δεν επιδιώκει να προβάλλει εναλλακτικές προτάσεις και γ) τόσο αυτή όσο και η συμπολίτευση δεν ανταποκρίνονται στη συνταγματική πρόκληση για συναίνεση εκεί που απαιτείται αυξημένη πλειοψηφία. Τα προβλήματα δεν οφείλονται αποκλειστικά στο θεσμικό πλαίσιο αλλά εξ ίσου και στην πρακτική των πολιτικών δυνάμεων, και η διατριβή αυτή κάνει αυτή την κρίσιμη διάκριση σε κάθε κεφάλαιο. Σε ό,τι αφορά τις θεσμικές αστοχίες, είναι αναγκαίο να βελτιωθούν οι ρυθμίσεις του Συντάγματος και του Κανονισμού της Βουλής προς την κατεύθυνση αφενός της διευκόλυνσης του ελέγχου και της προβολής των θέσεων της αντιπολίτευσης και αφετέρου της κατάργησης των περιθωρίων καταστρατήγησης των συνταγματικών ρυθμίσεων που αποβαίνουν σε βάρος της ομαλής λειτουργίας του πολιτεύματος. Η μελέτη προτείνει αυτές τις αναγκαίες βελτιώσεις του θεσμικού πλαισίου και παράλληλα εξηγεί γιατί θα είχε προστιθέμενη αξία η κλιμάκωση αυτών των θεσμικών βελτιώσεων με την αναγνώριση σε επίπεδο Συντάγματος της αντιπολίτευσης ως βασικού θεσμού του πολιτεύματος. Από την άλλη πλευρά, όπου τα προβλήματα οφείλονται στην πολιτική πρακτική, το κύριο ζητούμενο είναι να γίνει αντιληπτό ότι η λύση γι’ αυτά δεν εντοπίζεται σε μια αβασάνιστη και συχνά επικίνδυνη αλλαγή του θεσμικού πλαισίου αλλά στη συνειδητοποίηση της ανάγκης για αλλαγή της συμπεριφοράς των κομμάτων είτε βρίσκονται στη συμπολίτευση είτε στην αντιπολίτευση. Η αναζήτηση θεσμικών βελτιώσεων και η συνειδητοποίηση των παθογενειών της πολιτικής ζωής και κουλτούρας στη χώρα μας καθίστανται περισσότερο παρά ποτέ αναγκαίες στη σημερινή Ελλάδα όπου μια σειρά από παράγοντες υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των πολιτών προς την αποτελεσματική λειτουργία του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, εξέλιξη που μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες στο μέλλον.