Επιρρήματα σε -ως και -α στα νέα ελληνικά: ανάλυση με σώματα κειμένων και οι προεκτάσεις της στη λεξικογραφία

Abstract

Αντικείμενο της διπλωματικής εργασίας αποτελεί η μορφολογική διτυπία στα επιρρήματα της νέας ελληνικής σε -ως και -α και η λεξικογραφική της αντιμετώπιση. Πιο συγκεκριμένα, μελετώνται πέντε ζεύγη επιρρημάτων με υψηλή συχνότητα χρήσης (άμεσα – αμέσως, απλά – απλώς, βέβαια – βεβαίως, κύρια – κυρίως και προηγούμενα – προηγουμένως) με βάση τις μεθόδους και τα εργαλεία της Γλωσσολογίας Σωμάτων Κειμένων. Τα δεδομένα αντλήθηκαν από το Σώμα Ελληνικών Κειμένων (ΣΕΚ), ένα συγχρονικό σώμα κειμένων της ελληνικής 30 εκατομμυρίων περίπου λέξεων, που περιλαμβάνει ποικιλία κειμενικών ειδών προφορικού και γραπτού λόγου, και μελετήθηκαν ποσοτικά και ποιοτικά με τη χρήση συμφραστικών πινάκων και άλλων εργαλείων. Τα ευρήματα από τη μελέτη της συχνότητας εμφάνισης, της σημασίας και της χρήσης των επιρρημάτων, καθώς και της προτίμησής τους στον προφορικό ή στον γραπτό λόγο και σε συγκεκριμένα κειμενικά είδη πρόσφεραν τη βάση για την κριτική ανάλυση τριών λεξικών της νέας ελληνικής (Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας και Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας) ως προς τη λημματοποίηση, τους ορισμούς και τις πληροφορίες για τη σημασία και τη χρήση που δίνουν για τους τύπους αυτούς. Από τη γενική συχνότητα των επιρρημάτων στο ΣΕΚ διαπιστώθηκε η κυριαρχία των επιρρηματικών τύπων σε -ως με μόνη εξαίρεση την ιδιαίτερα υψηλή συχνότητα που παρουσιάζει ο τύπος βέβαια. Επιπλέον, οι τύποι σε -ως κυριαρχούν τόσο στα προφορικά όσο και στα γραπτά κειμενικά είδη. Από τα επιρρήματα σε -α το απλά χρησιμοποιείται κυρίως σε κειμενικά είδη που χαρακτηρίζονται από οικείο ύφος, ενώ το βέβαια είναι ιδιαίτερα συχνό στον γραπτό λόγο και σε πιο επίσημα κειμενικά είδη. Τέλος, ο τύπος κύρια, παρά τη χαμηλή γενική του συχνότητα, εμφανίζεται συχνά σε κειμενικά είδη που σχετίζονται με τον πολιτικό λόγο. Ως προς τη σημασία και τη χρήση των επιρρημάτων παρατηρήθηκε ότι οι τύποι άμεσα και απλά, εκτός από τις διαφορετικές τους σημασίες, χρησιμοποιούνται ιδιαίτερα συχνά με τη σημασία των ανταγωνιστικών τύπων σε -ως, στοιχείο που δείχνει ότι η συγκεκριμένη χρήση φαίνεται να έχει καθιερωθεί στη γλωσσική συνείδηση των ομιλητών της ΝΕ. Από την άλλη, στις περιπτώσεις των κύρια – κυρίως και προηγούμενα – προηγουμένως, τα μέλη των οποίων δεν εμφανίζουν διαφορές στη σημασία, φαίνεται ότι οι τύποι σε -α είναι γενικά σπάνιοι σε σχέση με τους ανταγωνιστικούς τύπους σε -ως. Το ζεύγος βέβαια – βεβαίως δεν διαφοροποιείται επίσης ως προς τη σημασία. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι η συχνότερη σημασία του επιρρήματος αυτού και στους δύο τύπους δεν είναι η βεβαιωτική, αλλά η μη βεβαιωτική-αντιθετική σημασία. Με βάση τα ευρήματα από την ανάλυση των επιρρημάτων στο ΣΕΚ επιχειρήθηκε η κριτική αποτίμηση του τρόπου με τον οποίο τα χειρίζονται τρία λεξικά της ΝΕ. Διαπιστώθηκε η διαφορετική προσέγγιση των τριών λεξικών αναφορικά με τη λημματοποίηση των συγκεκριμένων επιρρημάτων τόσο στο επίπεδο της μακροδομής των λημμάτων όσο και στο επίπεδο της μικροδομής. Εντοπίστηκε επίσης σε ορισμένα λεξικά μια ρυθμιστικού τύπου προσέγγιση στη λεξικογραφική αντιμετώπιση των επιρρημάτων και των σημασιών τους. Η λεξικογραφική πρακτική που βασίζεται σε σώματα κειμένων μπορεί να βοηθήσει στην επίλυση τέτοιων ζητημάτων και να βελτιώσει τα λήμματα των λεξικών έτσι ώστε να ανταποκρίνονται περισσότερο στην πραγματική χρήση.