Το Σταφιδικό Ζήτημα και οι επιπτώσεις του στην ελληνική οικονομία (1871- 1935)

Abstract

Με την παρούσα μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία θα προσπαθήσω να παρουσιάσω την πορεία εξέλιξης του σταφιδικού ζητήματος μέσα από τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές απολήξεις. Το σταφιδικό μοντέλο χαρακτηρίζεται από μια αστάθεια, που προκαλούσε κοινωνική ανισορροπία και οικονομική δυσπραγία. Η σταφίδα αποτελούσε το σπουδαιότερο αγροτικό προϊόν της Πελοποννήσου, με τη βόρεια και δυτική Πελοπόννησο να κρατούν τα σκήπτρα στην παραγωγή και ιδιαίτερα με ένα προϊόν εξαιρετικής ποιότητας, το οποίο είχε μεγάλη ζήτηση στο εξωτερικό και κυρίως στη Μ. Βρετανία.Ο χρονολογικός ορίζοντας αρχίζει το 1871 με την το καθεστώς της αναδιανομής των εθνικών γαιών από την κυβέρνηση του Αλ. Κουμουνδούρου. Την περίοδο αυτή παρουσιάστηκε υπέρμετρη αύξηση της πελοποννησιακής σταφίδας, που οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό στην φυλλοξήρα που έπληξε τα γαλλικά αμπέλια. Η οικονομική άνθιση δεν διήρκησε πολύ και από τα μέσα της δεκαετίας του 1890 η γαλλική παραγωγή άρχισε να επανέρχεται στο αρχικό της επίπεδο και η ζήτηση της ελληνικής σταφίδας ελαχιστοποιήθηκε σε σύντομο διάστημα. Ως επακόλουθο των προηγούμενων ήταν η εκδήλωση μιας κρίση υπερπαραγωγής της σταφίδας,όπου ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής έμενε αδιάθετο, ενώ η μικρή ποσότητα που απορροφούσε η αγορά είχε πολύ χαμηλή τιμή. Η ανάρρωση των γαλλικών γαιών και η άνοδος των εισαγωγικώνδασμών κλόνισαν την ελληνική οικονομία. Η ελληνική κυβέρνηση αναγκάστηκε να κηρύξει τη χώρα σε κατάστησα πτώχευσης. Το 1893 από την κυβέρνηση Χαρ. Τρικούπη παρουσιάστηκε η ιδέα του παρακρατήματος 15%, κατ που δεν εφαρμόστηκε μέχρι τη κυβέρνηση Θεοτόκη. Tο 1899 η κρίση εντάθηκε και η κυβέρνηση του Θεοτόκη επιχείρησε την ίδρυση της Σταφιδικής Τράπεζας με σκοπό τη δανειοδότηση των παραγωγών και τη διαχείριση της ποσότητας της παραγόμενης σταφίδας.Και η τελευταία προσπάθεια οικονομικής εξυγίανσης στέφτηκε με αποτυχία με αποτέλεσμα η κατάσταση να γίνει δραματική.Tο 1903 προτάθηκε από έναν όμιλο ξένων επιχειρηματιών η μονοπωλιακή αγορά της σταφίδας για μια εικοσαετία. Ενώ τη αρχή έγινε αποδεκτή δεν ευοδωσε και οδήγησε στην πτώση της κυβέρνησης Θεοτόκη. Τον Δεκέμβριο του 1903, ανέλαβε και πάλι την πρωθυπουργία ο Θεοτόκης και επανεργοποίησε τη Σταφιδική Τράπεζα, ώστε να απορροφήσει μέρος της υπερπαραγωγής ως φόρο σε είδος, ενώ προσπάθησε να αποθαρρύνει την όποια επέκταση των καλλιεργειών σταφίδας. Τα επόμενα χρόνια που ακλούθησαν περιέκλειαν πολλές προσπάθειες ανάκαμψης και οικονομικής διεξόδου. Ακλούθησαν το Κίνημα στο Γουδί και η εξέγερση στο Κιλελέρ.Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου οι ραγδαίες αλλαγές οδήγησαν στην αγροτική μεταρρύθμιση. Ιδρύθηκε η Αγροτική Τράπεζα, έγιναν αγγειοβελτικά έργα και παρατηρήθηκε περαιτέρω εμπορευματοποίηση της γεωργικής παραγωγής. Η κρίση του 1929 επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την εξέλιξη της σταφιδοπαραγωγής καθότι η γαλλική κυβέρνηση ανακοίνωσε την απαγόρευση της εισαγωγής ελληνικών κρασιών. Από τις αρχές τη δεκαετία του 1930 ξεκίνησε ένας νέος κύκλος κοινωνικών αγώνων, ο οποίος κορυφώθηκε το 1935-1936. Την περίοδο αυτή ακολούθησαν πολλές κινητοποιήσεις με κύρια αιτήματα την χορήγηση των δανείων, την κατάργηση των κρατικών φόρων και την παροχή μέσων βελτίωσης της σταφίδας. Ύστερα από τις σφοδρές καιρικές συνθήκες που έπληξαν την περιοχή της Πελοποννήσου την περίοδο 1934-1935 και την έντονη πολιτική κρίση πυροδοτήθηκε η σταδιακή εξέγερση του 1935. Ως απόληξη των κινήσεων αυτών συγκροτείται τον Ιούλιο το σταφιδικό συνέδριο των Γαργαλίανων. Στο συνέδριο θα ζητηθεί η κατάργηση του Α.Σ.Ο. και του παρακρατήματος. Μετά την λήξη του συνεδρίου άρχισαν έντονες κινητοποιήσεις οι οποίες πολύ γρήγορα πήραν την μορφή εξέγερσης. Η κυβέρνηση του στρατηγού Κονδύλη κήρυξε στη περιοχή το στρατιωτικό νόμο, αποστέλλοντας στρατεύματα για την καταστολή του κινήματος.