Η πολιτική των κυβερνήσεων Κωνσταντίνου Καραμανλή στο Κυπριακό 1955 – 1963

Abstract

Η Κύπρος, πρωταγωνιστεί στην ελληνική πολιτική μετά τις ενέργειες του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου για ένωση του νησιού με την Ελλάδα με προεξάρχον το δημοψήφισμα του 1950. Η πρώτη προσφυγή της Ελλάδας στον ΟΗΕ που κατατέθηκε με αίτημα την αυτοδιάθεση το 1954 επί κυβερνήσεως Αλέξανδρου Παπάγου, διεθνοποίησε το Κυπριακό. Η Βρετανία άσκησε πίεση στον Οργανισμό να μην τεθεί το θέμα της Μεγαλονήσου καθώς δεν είχε καμία πρόθεση να την εγκαταλείψει από τον έλεγχό της. Οι ΗΠΑ, ως ηγετική δύναμη, ανησυχώντας για την ενότητα του ΝΑΤΟ, στήριξαν τις βρετανικές θέσεις παρά το αντιαποικιακό τους πνεύμα. Η συνεχής επιμονή των Βρετανών να υποβαθμίζουν την επιθυμία των Ελληνοκυπρίων για ένωση του νησιού με το ελληνικό κράτος, όπως αυτή εκφράστηκε με το πλειοψηφικό ενωτικό δημοψήφισμα του 1950, οδήγησαν στην έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα με την εμφάνιση της ΕΟΚΑ με αρχηγό της τον Γεώργιο Γρίβα. Σε κάλεσμα των Βρετανών σε τριμερή συνάντηση στο Lancaster House του Λονδίνου, με την Τουρκία και την Ελλάδα για εξεύρεση λύσης, οι Τούρκοι απάντησαν με βίαια επεισόδια εναντίον των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης αλλά και άλλες πόλεις της Τουρκίας, τα «Σεπτεμβριανά» (6 Σεπτεμβρίου του 1955). Τα γεγονότα αυτά ώθησαν την ελληνική πλευρά να επισπεύσει τις διαδικασίες για συζήτηση του Κυπριακού στον ΟΗΕ. Όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ανέλαβε πρωθυπουργός της Ελλάδας τον Οκτώβριο του 1955, αναβάθμισε το Κυπριακό ζήτημα σε μείζον εθνικό θέμα. Μέχρι το 1959 κατατέθηκαν από τις κυβερνήσεις του τέσσερις προσφυγές στον ΟΗΕ με αίτημα την αυτοδιάθεση της Κύπρου. Οι Βρετανοί πρότειναν αρχικά, ως λύση τις προτάσεις «Χάρντινγκ». Οι συνομιλίες όμως που έγιναν με τον Μακάριο και τον κυβερνήτη της Κύπρου John Harding (1955 - 1956) ναυάγησαν. Στις 15 Ιουλίου του 1956, ο νέος κυβερνήτης της Κύπρου, Lord John Radcliffe υπέβαλε νέο σύνταγμα με την ονομασία «Σχέδιο Ράντκλιφ», το οποίο η Τουρκία δέχτηκε θετικά (διότι άνοιγε το δρόμο προς τη διχοτόμηση), αλλά η ελληνική κυβέρνηση και η αντιπολίτευση το απέρριψαν. Το 1956 τα γεγονότα στη Μεγαλόνησο ήταν πολύ τεταμένα με τον ένοπλο αγώνα να μαίνεται και από τις δυο πλευρές. Η απάντηση των Βρετανών υπό την πρωθυπουργία του Anthony Eden, ήταν η σύλληψη και εξορία του Μακαρίου και άλλων ιερωμένων το 1956 στις Σεϋχέλλες. Η Ελλάδα δήλωσε ότι ανακαλεί τον Πρεσβευτή της στο Λονδίνο και προέβη σε γραπτή διαμαρτυρία στον ΟΗΕ. Παράλληλα υπήρξαν αντιδράσεις από τον εκκλησιαστικό χώρο. Εν τούτοις, η Κυβέρνηση των Βρετανών κώφευε και ακολούθησαν οι εκτελέσεις των Κυπρίων αγωνιστών Μιχαήλ Καραολή και Ανδρέα Δημητρίου, που επικρίθηκαν έντονα διεθνώς. Όταν εδραιώθηκε στην ηγεσία του Ηνωμένου Βασιλείου ο Harold Macmillan, απελευθερώθηκε ο Μακάριος. Στις 17 Απριλίου του 1957, ο Αρχιεπίσκοπος έφτασε στην Αθήνα και μίλησε στο Σύνταγμα στον ελληνικό λαό που του είχε επιφυλάξει εξαιρετική υποδοχή. Η απελευθέρωσή του ήταν επίτευγμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Dwight Eisenhower. Το 1958 προτάθηκε από τους Βρετανούς, το «Σχέδιο Μακμίλλαν», το οποίο προέβλεπε διχοτόμηση της Κύπρου και συνεταιρισμό Ελλάδας-Βρετανίας-Τουρκίας στη διοίκηση της νήσου. Ο Καραμανλής σε συνεννόηση με τον Μακάριο αντιτάχθηκε σθεναρά στην εφαρμογή του, απείλησε μάλιστα ακόμη και με ενδεχόμενη αποχώρηση της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ. Τον Σεπτέμβριο του 1958, ο Μακάριος δήλωσε σε συνέντευξή του στην Αγγλίδα βουλευτή του Εργατικού Κόμματος και δημοσιογράφο Barbara Castle, πως το αίτημά του ήταν πλέον «ανεξαρτησία» και όχι «αυτοδιάθεση». Η ελληνική κυβέρνηση και το ΝΑΤΟ υποστήριξαν την τοποθέτηση αυτή του Μακαρίου και με τη μεσολάβηση του γενικού γραμματέα της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας, Paul-Henri Spaak, η αγγλική κυβέρνηση απέσυρε το Σχέδιο Μακμίλαν. Μετά τις αντιδράσεις των Ελλήνων και την σκληρότητα που είχε λάβει ο αγώνας στην Κύπρο και από τα δυο στρατόπεδα, η κυβέρνηση δέχτηκε την πρόταση του υπουργού εξωτερικών Fatin Zorlu για απευθείας συνομιλίες και διαπραγματεύσεις μεταξύ Καραμανλή- Menderes, που το 1959 οδήγησαν στις συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου. Στις διαπραγματεύσεις σπουδαίο ρόλο είχε ο υπουργός Εξωτερικών, Ευάγγελος Αβέρωφ. Ο Μακάριος αποδέχθηκε τη λύση της Ζυρίχης που οδήγησε στην ανεξαρτησία αλλά που πρόβαλλε ουσιαστικά την Κύπρο σαν ένα κράτος υπό κηδεμονία. Μετά την υπογραφή των συμφωνιών ο Γρίβας, (με τις οποίες διαφωνούσε), διέταξε παύση των εχθροπραξιών της ΕΟΚΑ. Στις 13 Δεκεμβρίου έγιναν οι πρώτες εκλογές, τις οποίες κέρδισε ο Μακάριος με μεγάλη πλειοψηφία. Την ίδια περίοδο η πολιτική κατάσταση ήταν περίπλοκη στο εσωτερικό της χώρας και η εθνική διχόνοια ήταν έντονη. Την οκταετία 1955-1963, οι πολιτικοί συνασπισμοί άλλαζαν συχνά και οι πολιτικές δυνάμεις πολλές φορές διαφωνούσαν με τις αποφάσεις και διεργασίες των κυβερνήσεων Καραμανλή. Στις 11 Ιουνίου του 1963 ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο οποίος επιθυμούσε την αναθεώρηση του Συντάγματος, υπέβαλε την παραίτησή του στον βασιλέα Παύλο, τερματίζοντας μια ασυνήθιστα μακρά για τα δεδομένα της ελληνικής πολιτικής, οκταετούς διακυβέρνησης, λόγω διαφωνίας του με τα ανάκτορα για τα πολιτικά δρώμενα της χώρας. Στη συνέχεια, ακολούθησε η ανακοίνωση του Μακάριου με τα δεκατρία σημεία για την τροποποίηση του κυπριακού συντάγματος λόγω των έντονων διακοινοτικών συγκρούσεων στο νησί. Οι αντιδράσεις των πολιτικών κομμάτων για το Κυπριακό ζήτημα επανεμφανίζονται και αναταράσσουν το πολιτικό τοπίο για άλλη μια φορά. Αυτά τα οκτώ καταλυτικά χρόνια αναδεικνύουν το ηγετικό ταλέντο του πρωθυπουργού της Ελλάδας, Κωνσταντίνου Καραμανλή, ο οποίος με τις κυβερνήσεις του, μέσα από πολιτικές διαπραγματεύσεις και προσφυγές στα Ηνωμένα Έθνη, κατόρθωσε να βρει λύση για το Κυπριακό, να επιτύχει τη Σύνδεση της Ελλάδας με την ΕΟΚ και την επιτάχυνση της οικονομικής ανάπτυξης της χώρας. Όλα αυτά μέσα από αντίξοες συνθήκες, τριβές με το ΝΑΤΟ, έξαρση ουδετεροφιλίας στο εσωτερικό λόγω Κυπριακού με την άνοδο της ΕΔΑ σε Αξιωματική Αντιπολίτευση, όντας το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα στο κοινοβούλιο. Παράλληλα, σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν οι στρατηγικές επιδιώξεις της Βρετανίας και οι ισορροπίες που ήθελαν να πετύχουν οι ΗΠΑ για τη διαφύλαξη της νατοϊκής ενότητας. Οι εξελίξεις της περιόδου 1955-1963 διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό την τελική πορεία του Κυπριακού προβλήματος.