Η συμβολή της επαγγελματικής εκπαίδευσης στην ενίσχυση δεξιοτήτων για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Ο ρόλος της σχολικής ηγεσίας

Abstract

Η ανάπτυξη και η ευημερία των αγορών στο πλαίσιο της δυναμικής διαδικασίας της παγκοσμιοποίησης τις τελευταίες δεκαετίες, όπως αποτυπώνεται σε όλο και περισσότερες έρευνες, επιδείνωσαν τα κοινωνικά προβλήματα, δημιούργησαν έντονη φτώχεια και οδήγησαν στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Για τον λόγο αυτό τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία η προώθηση μιας πιο φιλικής για τον άνθρωπο και το περιβάλλον οικονομικής ανάπτυξης, αναδεικνύοντας σε σημαντικότατες έννοιες του 21ου αιώνα την βιώσιμη ανάπτυξη και την αειφορία. Η βιώσιμη ανάπτυξη καθιερώθηκε ως κεντρική έννοια για την ουσιαστική και αποτελεσματική αντιμετώπιση των πολυδιάστατων κρίσεων της ανθρωπότητας ήδη από το 1987 στην έκθεση της Διεθνούς Επιτροπής για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη, με τίτλο “Το Κοινό μας Μέλλον” (Our Common Future), γνωστή και ως Έκθεση Brundtland. Στην έκθεση αυτή, η βιώσιμη ανάπτυξη αναδείχθηκε ως η μόνη βιώσιμη πορεία για την επίτευξη μιας ισορροπημένης σχέσης ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη, την κοινωνική ευημερία και την περιβαλλοντική προστασία. Έκτοτε, η βιώσιμη ανάπτυξη έγινε θεμέλιος λίθος σε διεθνείς πολιτικές και πρωτοβουλίες, οδηγώντας σε συμφωνίες όπως οι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) το 2015 που καθοδηγούν τις παγκόσμιες προσπάθειες για ένα βιώσιμο μέλλον. Η επίτευξη βιώσιμης ανάπτυξης είναι μια προσπάθεια ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών και κοινωνικών διαστάσεων στις αναπτυξιακές πολιτικές ανά τον κόσμο και απαιτεί τις συντονισμένες ενέργειες πολλών παραγόντων, εθνικών και υπερεθνικών οργανισμών, επιχειρήσεων, οργανώσεων κλπ. Η επιδίωξη βιώσιμων οικονομικών δραστηριοτήτων, οικολογικά υπεύθυνων και κοινωνικά δίκαιων, περιλαμβάνει τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, την προώθηση της κυκλικής οικονομίας, τη μείωση της άνισης κατανομής του πλούτου και την ενδυνάμωση των κοινοτήτων μέσω εκπαίδευσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η βιώσιμη ανάπτυξη δεν είναι απλώς μια επιλογή πολιτικής, αλλά μια αναγκαιότητα για τη διασφάλιση ενός βιώσιμου μέλλοντος για όλους, η οποία καθιστά απαραίτητη την αλλαγή νοοτροπίας, τη συνεργασία, την καινοτομία, την αξιοποίηση της αναδυόμενης ψηφιακής τεχνολογίας και την εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων εργασίας και επιχειρείν. Οι συμπεριφορές των ανθρώπων στις μικρές καθημερινές επιλογές ως καταναλωτές, πολίτες και μέλη της κοινότητας διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση ενός βιώσιμου μέλλοντος. Οι αλλαγές στις πρακτικές και στις πολιτικές είναι απαραίτητες, αλλά χωρίς μια θεμελιώδη μεταμόρφωση στον τρόπο που σκέφτονται και αντιλαμβάνονται τον κόσμο οι άνθρωποι, οι προσπάθειες για βιωσιμότητα είναι πιθανό να παραμείνουν επιφανειακές και ατελέσφορες. Η αναθεώρηση των αξιών και των στάσεων των ανθρώπων απαιτεί την επανεξέταση της σχέσης τους με το περιβάλλον, την κοινωνία και την οικονομία και την αντικατάσταση της παραδοσιακής αντίληψης της χωρίς όρια ανάπτυξης και κατανάλωσης, με μια κουλτούρα εκτίμησης της φροντίδας του περιβάλλοντος, αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων και δίκαιης κατανομής των πόρων. Η διαμόρφωση νέων προτύπων συμπεριφοράς και η ενίσχυση των αξιών της υπευθυνότητας, της δικαιοσύνης και της αειφορίας, είναι καθοριστική για την προώθηση αυτών των αλλαγών και η εκπαίδευση αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για την επιτυχία του σκοπού αυτού. Η εκπαίδευση είναι το εργαλείο που μπορεί να κατευθύνει τις κοινωνίες προς ένα πιο βιώσιμο μέλλον. Μέσω της εκπαίδευσης, οι άνθρωποι αποκτούν τις γνώσεις, τις δεξιότητες και τις αξίες που είναι απαραίτητες για να κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν παγκόσμιες προκλήσεις όπως η κλιματική αλλαγή, η κατασπατάληση των φυσικών πόρων, η απώλεια βιοποικιλότητας, η ανισότητα. Η ποιοτική εκπαίδευση που στοχεύει στην βιώσιμη ανάπτυξη θα πρέπει να αποτελέσει αναπόσπαστο τμήμα των διαδικασιών δια βίου μάθησης ώστε να ενισχυθεί συλλογικά η ικανότητα των κοινωνιών για την μετάβαση σε έναν πιο βιώσιμο κόσμο. Η ενσωμάτωση στα σχολικά προγράμματα γνώσεων και δεξιοτήτων που χρειάζονται οι άνθρωποι για να ζουν πιο βιώσιμα και να προσαρμόζονται σε μια μεταβαλλόμενη αγορά εργασίας, αποτελεί προτεραιότητα των εκπαιδευτικών πολιτικών. Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τον Ιανουάριο του 2022 ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς με συνιστώσες ικανοτήτων για την βιωσιμότητα (GreenComp), για να ενισχύσει τις υφιστάμενες προσπάθειες του τομέα της εκπαίδευσης των κρατών μελών για τη βιώσιμη ανάπτυξη. Στην προώθηση αυτού του οράματος διαμόρφωσης εκπαιδευτικών συστημάτων που ενσωματώνουν τις αρχές της βιωσιμότητας, είναι κρίσιμος ο ρόλος των σχολικών ηγετών. Οι λεγόμενοι “βιώσιμοι ηγέτες” ενσωματώνουν αξίες στις πρακτικές τους που δύνανται να εμπνεύσουν και να καθοδηγήσουν την ενεργό εμπλοκή μαθητών και εκπαιδευτικών σε συνεργασία με άλλους, δημόσιους και μη φορείς, στην προώθηση της ευημερίας τόσο του σχολικού οργανισμού, της τοπικής κοινωνίας, όσο και του περιβάλλοντος. Οι ηγέτες που ακολουθούν αυτή την προσέγγιση δεν περιορίζονται στο να επιδιώκουν μόνο βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα, αντιθέτως λαμβάνουν υπόψη τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των αποφάσεών τους στην κοινωνία και στο περιβάλλον. Η έρευνα αυτής της εργασίας επικεντρώνεται στην επαγγελματική εκπαίδευση, μέσω της οποίας δύναται να προαχθεί η βιώσιμη ανάπτυξη καθώς και στα χαρακτηριστικά που σκιαγραφούν το προφίλ ενός σχολικά βιώσιμου ηγέτη. Πιο αναλυτικά, το 1ο κεφάλαιο αναφέρεται στις απαρχές της έννοιας της βιώσιμης ανάπτυξης και την ανάγκη αναθεώρησης των εκπαιδευτικών προτεραιοτήτων. Το 2ο κεφάλαιο εξετάζει το πλαίσιο δεξιοτήτων και αξιών που συνδέονται με τη βιωσιμότητα, δίνοντας έμφαση στην επαγγελματική εκπαίδευση. Το 3ο κεφάλαιο εστιάζει στις πρακτικές ενσωμάτωσης της βιώσιμης ανάπτυξης στα ΕΠΑ.Λ. και στη δημιουργία ενός βιώσιμου σχολικού περιβάλλοντος. Το 4ο κεφάλαιο διερευνά τον ρόλο και τις δεξιότητες της σχολικής ηγεσίας στη διαμόρφωση κουλτούρας αειφορίας. Το 5ο κεφάλαιο παρουσιάζει την ποσοτική ερευνητική προσέγγιση που υιοθετήθηκε, ενώ το 6ο κεφάλαιο αναλύει τα αποτελέσματα της έρευνας, αναδεικνύοντας τα εμπόδια αλλά και τις δυνατότητες προώθησης της βιωσιμότητας μέσω της σχολικής ηγεσίας. Τέλος, στο 7ο κεφάλαιο, συνοψίζονται τα ευρήματα, συγκρίνονται με τη βιβλιογραφία και διατυπώνονται προτάσεις για βελτίωση της πράξης και για μελλοντική ερευνητική διερεύνηση.