Η επίδραση του Ευριπίδη στην μετακλασική τραγωδία: Ο Σαίξπηρ και οι Επίγονοί του.

Abstract

Η παρούσα διατριβή με τίτλο «Η επίδραση του Ευριπίδη στην μετακλασική τραγωδία: Ο Σαίξπηρ και οι Επίγονοί του» αφορά σε μια συγκριτική μελέτη ανάμεσα σε επιλεγμένα κείμενα του Ευριπίδη και σε έργα της ευρωπαϊκής λογοτεχνικής παραγωγής που έχουν τις ρίζες τους στον Σαίξπηρ. Το εμβληματικό, μάλιστα, έργο του Άμλετ αποτελεί τη μήτρα μέσα στην οποία οι τάσεις του Ευριπίδη εξελίσσονται και μεταλλάσσονται για να εκφράσουν νέα ιδεολογικά δεδομένα. Η εργασία μου αποτελείται από πέντε κεφάλαια. Στο πρώτο, το εισαγωγικό, αφού γίνεται αναφορά στη διαδικασία επιλογής του θέματος και στα έργα που έχουν επιλεγεί (Ορέστης, Ηλέκτρα, Τρωάδες, Άλκηστη) και υπόκεινται σε σύγκριση, δίνονται οι γενικοί στόχοι που είναι η κατάδειξη της ζωτικότητας και προσαρμοστικότητας του αρχαίου μύθου καθώς επιβιώνει και μεταβαίνει σε διαφορετικά κειμενικά είδη, ανανεώνεται και ισχυροποιείται για να εκφράσει νέες αξίες μέσα στο πλαίσιο της ιστορίας όπου ανήκει. Στη συνέχεια, γίνεται αναφορά στους στόχους της ιστορίας της λογοτεχνίας ως ανανεωτικού παράγοντα που διαμορφώνει την κοινωνία μέσα στην οποία εντάσσεται ο Ευριπίδης ως ο δραματουργός με την μεγαλύτερη, ίσως, επίδραση στην ευρωπαϊκή λογοτεχνική παραγωγή. Στην νέα ενότητα, παρουσιάζονται οι ιστορικές συγκυρίες των τελών του 5ου αιώνα της κλασικής Αθήνας που ανακύπτουν στον 16ο αιώνα του Διαφωτισμού που εκπροσωπεί ο Σαίξπηρ και ισχυροποιούνται στον 20ό αιώνα όπως γίνονται φανερές μέσα από το γαλλικό θέατρο των Σαρτρ (Μύγες), Ζιρωντού (Ο πόλεμος της Τροίας δεν θα γίνει), Ανούιγ (Μήδεια) και Καμύ (Οι Δίκαιοι) και την μοντερνιστική τέχνη του Έλιοτ (Έρημη Χώρα και Κοκτέιλ Πάρτι). Στο ίδιο κεφάλαιο διαπιστώνονται κρίσεις για τις ομοιότητες ή τις διαφορές σχετικά με την κοινωνικοπολιτική διαδικασία που παρήγαγαν τα έργα μέσα από την ανίχνευση πολιτιστικών συμπεριφορών και την σύγκριση με σύγχρονες καταστάσεις. Καθώς η σημασία της επίδρασης των θεσμικών και κοινωνικών συμφραζομένων εντάσσει το έργο στην κατηγορία του είδους, κρίθηκε αναγκαία η σύγκριση ανάμεσα στην παραστασιακή τέχνη της τραγωδίας με το αναγεννησιακό θέατρο του Σαίξπηρ, το φιλοσοφικό θέατρο των Σαρτρ και Καμύ, το ανθρωποκεντρικό του Ζιρωντού, το ρεαλιστικό του Ανούιγ και το μοντερνιστικό του Έλιοτ. Το εισαγωγικό κεφάλαιο κλείνει με τον ρόλο του αναγνώστη ως κριτήριο λογοτεχνικής εξέλιξης καθώς ανάλογα με την στάση του, διαστρωματώνει το έργο στην κοινωνία. Το δεύτερο κεφάλαιο -κύριο σώμα της διατριβής- αφορά στην σύγκριση Άμλετ και του προκατόχου του ευριπίδειου Ορέστη μέσα από την παρουσίαση της περιπέτειας των δύο ηρώων. Σε αυτό το κεφάλαιο επιχειρείται η χαρακτηρολογική και ψυχογραφική τους σύγκριση και δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στο μοτίβο της εκδίκησης στο αρχαίο ελληνικό και στο αναγεννησιακό δράμα με στόχο να καταδειχθεί η σταδιακή ανανέωση του μύθου και κατά συνέπεια των ηθών όπως εκφράζονται από τους δύο δραματουργούς. Ως κριτήριο νεωτερικότητας στον Άμλετ εξαίρεται η εσωτερική ελευθερία του ήρωα καθώς ο στοχαστικός άνθρωπος τίθεται σε ρόλο εκδικητή. Στόχος του κεφαλαίου είναι να καταδειχθεί μέσα από την ανανέωση των ηθών μία νέα προοπτική, άγνωστη στον κλασικό κόσμο που προσβλέπει στον διευρυμένο κόσμο του Διαφωτισμού. Το τρίτο κεφάλαιο που αφιερώνεται στο γαλλικό θέατρο, τοποθετείται στον απόηχο του Σαίξπηρ. Έτσι, από την εκδοχή του αρχαίου μύθου όπου ο ψυχισμός υποκινείται από την έννοια της συνείδησης που, ωστόσο, έχει διαμορφωθεί από εξωτερικούς παράγοντες, δημιουργείται το προφίλ μιας ανήσυχης ψυχής που στρέφεται στον εαυτό της και απελευθερώνεται με τις δικές της δυνάμεις από τις δεσμεύσεις της μεταφυσικής πίστης. Η ριζική ανανέωση του μύθου διενεργείται στον Σαρτρ όπου η έννοια της συνείδησης φωτίζει την ατομική ύπαρξη, δημιουργώντας την συνθήκη «ελευθερίας». Η καινοτομία, εδώ, έγκειται στο ότι η δύναμη που οδηγεί στο πεπρωμένο προέρχεται από τον ίδιο, την εσωτερική ελευθερία, που τον οδηγεί σε πράξη, στον αγώνα για συνύπαρξη. Έτσι, ο ήρωας θέτει στο επίκεντρο το «ατομικό υπάρχειν» που υποβαθμίζει τη μοίρα ως μέσο που τον οδηγεί υποχρεωτικά στο «ενεργεῖν». Η ιδεολογική συνέχεια του σαρτρικού ήρωα που έχει ακόμη μεγαλύτερη συμμετοχή στο «ενεργεῖν» εντοπίζεται στον Ζιρωντού όπου ο ήρωας ενσαρκώνει την υπέρβαση της μοίρας, δηλώνοντας την αντίστασή του σε όλες τις μορφές πεπρωμένου. Η «έκρηξη ελευθερίας» που οδηγεί υποχρεωτικά σε πράξη εντοπίζεται, συνεκδοχικά, στην Μήδεια του Ανούιγ όπου το βουλεύεσθαι εισάγεται ως τάση της γυναικείας φύσης προς το πεδίο της συνείδησης που αντικαθιστά κι εδώ τον θείο νόμο και ολοκληρώνεται με τον ήρωα του Καμύ που επιβεβαιώνει ακόμη περισσότερο τις θέσεις και τις αξίες του Διαφωτισμού αφού το αγαθό της ελευθερίας ταυτίζεται με την ίδια την ζωή. Στο τέταρτο κεφάλαιο που αφιερώνεται στο μοντερνιστικό θέατρο του Έλιοτ, και εμφανίζει κοινές θεματικές προσεγγίσεις με τα προηγούμενα έργα, ο ήρωας μετασχηματίζει τις προσωπικές του μανίες σε ευεργετικές Ευμενίδες προς υπερπροσωπικές αξίες ενώ η έννοια της ελευθερίας προβάλλεται και πάλι ως η νέα αξία που αντικαθιστά το πεπρωμένο, εκφράζοντας νέες προοπτικές ανανέωσης της ζωής. Τέλος, η διατριβή ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα όπως προβάλλονται μέσα από το σημείο διασύνδεσης που είναι η ελευθερία ως η νέα αξία που προδιαγράφει ο Σαίξπηρ και παίρνει νέα διάσταση σε διαφορετικό κάθε φορά πολιτικό κοινωνικό και υπαρξιακό περιβάλλον, προτείνοντας μία νέα στάση ζωής. Εν κατακλείδι, απώτερος στόχος του πονήματος είναι να καταδειχθεί η διαχρονική επιβίωση των αρχαίων μύθων, που ως τις μέρες μας αναδημιουργούνται και εξοπλίζουν τους σύγχρονους δραματουργούς ώστε να προκύψουν έργα, τα οποία κινούν τον σύγχρονο αναγνώστη/θεατή σε μια επιπλέον ερμηνεία που δίνει νέο νόημα στο παρόν.