Μολύβδινα σύμβολα από τη Συλλογή Αδώνιδος Κύρου: μελέτη εικονογραφίας και ερμηνευτικές προσεγγίσεις

Abstract

Αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής αποτελεί η μελέτη τετρακοσίων τριάντα οκτώ (438) μολύβδινων συμβόλων της Συλλογής Αδώνιδος Κύρου, που δωρήθηκε το 1998 στο Νομισματικό Μουσείο Αθηνών και φέρουν παραστάσεις χλωρίδας και πανίδας. Τα σύμβολα αποτελούν μία μορφή αρχαίων κερματόμορφων αντικειμένων που έχουν απασχολήσει λίγο τη βιβλιογραφία, κυρίως κατά το παρελθόν, σε αντίθεση με τα νομίσματα, με τα οποία ομοιάζουν μορφολογικά και σε ορισμένες περιπτώσεις και εικονογραφικά. Η δυσκολία χρονολόγησης, αλλά και απόδοσής τους σε συγκεκριμένη εκδίδουσα αρχή και κατηγορίες χρήσης, και άρα ερμηνείας τους, φαίνεται να επηρέασαν σε αυτή την απουσία ενδιαφέροντος. Στόχος της διδακτορικής διατριβής υπήρξε η πιο ενδελεχής και πολυεπίπεδη προσέγγιση των συμβόλων για την καλύτερη κατανόηση και ερμηνεία τους ανά τους αιώνες. Γίνεται παρουσίαση της εικονογραφίας σε σύγκριση με άλλες μορφές τέχνης, κυρίως της μικροτεχνίας (νομίσματα, σφραγίδες, σφραγιδόλιθους), και προσπάθεια διασύνδεσής της τόσο για την απόδοση σε εκδίδουσα αρχή, όσο και για την προσέγγιση της ερμηνείας και χρήσης του εκάστοτε συμβόλου. Το παρόν επιστημονικό πόνημα έρχεται να καλύψει το κενό στη βιβλιογραφία και είναι η πρώτη διδακτορική διατριβή στην ελληνική γλώσσα που μελετά μολύβδινα σύμβολα, τα περισσότερα από τα οποία αποτελούν προϊόντα του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού πολιτισμού. Επιπλέον, η πρωτοτυπία της διατριβής έγκειται, κυρίως, στη διατύπωση νέων προτάσεων, όχι μόνο για την εικονογραφία των συμβόλων, αλλά για όλα τα τεχνικά και ποιοτικά χαρακτηριστικά τους, καθώς τα σύμβολα με τις παραστάσεις από το ζωικό και φυτικό βασίλειο αποτελούν έναν ικανό αριθμό εξαγωγής συμπερασμάτων, που επέτρεψαν τόσο την επισφράγιση ήδη δημοσιευμένων θεωριών όσο και την αναθεώρηση ορισμένων από αυτές. Ειδικότερα για τις χρήσεις των συμβόλων, σε αυτήν τη μελέτη γίνονται νέες προτάσεις, όπως για το μοναδικό σύμβολο με παράσταση βελανιδιού, για το οποίο υποστηρίχθηκε ότι, πιθανώς, είχε χρήση «βαλάνου» στη διαδικασία επιλογής των δικαστών στην Αθήνα, από τον 4ο αιώνα π.Χ. ή για τα σύμβολα που φέρουν παραστάσεις με νικηφόρο συμβολισμό, όπως το κλαδί φοίνικα και το στεφάνι, τα οποία είχαν πιθανώς χρήση στην κλήρωση των αθλητών στις αγωνιστικές διοργανώσεις. Επιπλέον, για πρώτη φορά υποστηρίχθηκε ότι ορισμένα σύμβολα, λόγω των βαθύτερων μηνυμάτων που επισύρουν οι παραστάσεις τους, χρησίμευαν ως δώρα, φυλακτά ή ως αναμνηστικά. Στην «Εισαγωγή» παρουσιάζονται συνοπτικά το έργο του συλλέκτη - αρχαιοδίφη Αδώνιδος Κύρου, διευθυντή και εκδότη της εφημερίδας «Εστία», καθώς και η Συλλογή του, η οποία διαθέτει σύμβολα με ποικιλία εικονογραφικών ομάδων. Στη συνέχεια, προσδιορίζεται η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, δηλαδή η συγκριτική μελέτη των συμβόλων της Συλλογής Κύρου με δημοσιευμένα σύμβολα από αρχαιολογικές θέσεις ή από άλλες συλλογές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, αλλά και από οίκους δημοπρασιών. Με τον εντοπισμό ακριβών παραλλήλων ή και παρόμοιων συμβόλων μπόρεσαν να εξαχθούν ασφαλέστερα συμπεράσματα. Ακολουθεί η παρουσίαση τόσο της ελληνικής όσο και της διεθνούς βιβλιογραφίας σχετικά με τα σύμβολα, υποδεικνύοντας έτσι τις σοβαρές ελλείψεις της. Η ενότητα της «Εισαγωγής» κλείνει με τις παραπομπές στα σύμβολα («tesserae») και τις συναφείς τους έννοιες στις γραμματειακές πηγές, όπου συλλέχθηκε η πλειονότητα των φιλολογικών αναφορών, που συμβάλλουν τόσο στην κατανόηση όσο και στην ερμηνεία των συμβόλων. Η τελευταία αυτή υποενότητα συνοδεύεται από το Παράρτημα 3, στο οποίο γίνεται παράθεση των αρχαίων κειμένων και των μεταφράσεών τους. Στο πρώτο κεφάλαιο με τίτλο τα «Χαρακτηριστικά των Συμβόλων» γίνεται προσδιορισμός των ίδιων των συμβόλων και των φυσικών τους χαρακτηριστικών σε σύγκριση με άλλα δημοσιευμένα παραδείγματα και κυρίως με τα ανασκαφικά σύνολα που προέρχονται από την Αγορά της Αθήνας, καθώς και της συλλογής από την Έφεσο, στα οποία εντοπίζονται και τα περισσότερα παράλληλα με τα σύμβολα της Συλλογής Κύρου. Τα σύμβολα ακολούθησαν την εξέλιξη των ανθρώπινων κοινωνιών και αποτέλεσαν αναπόσπαστο τμήμα τους ήδη από την 9η χιλιετία π.Χ. μέχρι και τη σύγχρονη εποχή. Τα σύμβολα της Συλλογής Κύρου έχουν τη μορφολογία και τα χαρακτηριστικά των συμβόλων που χρησιμοποιήθηκαν, κυρίως, στη Μεσόγειο από τον 4ο αιώνα π.Χ. έως τον 3ο - 4ο αιώνα μ.Χ. και είναι μεταλλικά και κερματόμορφα με παραστάσεις στη μία ή και στις δύο όψεις τους και ορισμένες φορές επιγραφές. Πιο συγκεκριμένα, αναλύονται τα δεδομένα και παρουσιάζονται τα στατιστικά γύρω από τα τεχνικά χαρακτηριστικά των συμβόλων αναφορικά με το σχήμα, το υλικό, τις διαστάσεις, αλλά και τις τεχνικές κατασκευής τους, ενώ γίνεται και μία αντίστοιχη προσέγγιση των ποιοτικών τους χαρακτηριστικών, όπως είναι η εκδίδουσα αρχή (είτε πρόκειται για δημόσια είτε για ιδιωτικά σύμβολα), οι χρήσεις τους (μέσο ταυτοποίησης, απόδειξη παροχής υπηρεσιών ή μισθού, εισιτήριο για γιορτές και παραστάσεις, δώρο, φυλαχτό ή αποτροπαϊκό αντικείμενο, πεσσός παιχνιδιού κ.λπ.), αλλά και η χρονολόγησή τους (κυρίως στην ελληνιστική και τη Ρωμαϊκή περίοδο), που αποτελεί και το πιο δύσκολο χαρακτηριστικό να προσδιοριστεί δεδομένης της έλλειψης, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, των στοιχείων προέλευσής τους, αλλά και της φθοράς τους. Στα κεφάλαια 2 έως 7 γίνεται αναλυτική παρουσίαση και μελέτη της εικονογραφίας των συμβόλων της Συλλογής Κύρου, που φέρουν παραστάσεις από τη χλωρίδα και την πανίδα και των ερμηνευτικών τους προσεγγίσεων. Πιο συγκεκριμένα, στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα σύμβολα που φέρουν παραστάσεις αμφίβιων και ερπετών (βάτραχος, σαύρα, φίδι, χελώνα ξηράς). Ορισμένα από αυτά, όπως ήταν τα σύμβολα με παραστάσεις φιδιών χρησιμοποιούνταν, πιθανώς, σε χώρους με μαζική προσέλευση, όπως ήταν τα Ασκληπιεία και τα θεραπευτικά κέντρα. Τα σύμβολα με παράσταση βατράχου είναι πιθανό να είχαν χρήση στον χώρο του θεάτρου, όπου γίνονταν και λαϊκές συνελεύσεις, αλλά και σε θεατρικές παραστάσεις, όπως οι «Βάτραχοι» του Αριστοφάνη. Τα σύμβολα με παράσταση σαύρας, σε συνδυασμό με το κηρύκειο και τον θύρσο ή ρόπαλο, είναι πιθανό να χρησιμοποιήθηκαν για τη συμμετοχή σε θρησκευτικό - τελετουργικό δρώμενο που είχε τη μορφή λαϊκής γιορτής με μυστικιστικό χαρακτήρα και περιλάμβανε και την επίκληση των θεϊκών δυνάμεων. Ορισμένα σύμβολα είχαν περισσότερο ιδιωτικό χαρακτήρα, λόγω των μηνυμάτων που εξέπεμπαν οι παραστάσεις τους. Ειδικότερα, τα σύμβολα με παραστάσεις χερσαίας χελώνας είναι πιθανό να προσφέρονταν ως δώρα ενηλικίωσης σε νεαρά παιδιά και να είχαν παράλληλα αναμνηστικό και φυλακτικό χαρακτήρα. Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύονται τα σύμβολα με παραστάσεις εντόμων (ακρίδα, αράχνη, μέλισσα, μύγα, μυρμήγκι, πεταλούδα, σκαθάρι, σκορπιός, τζίτζικας, απροσδιόριστα έντομα). Ορισμένα από αυτά είχαν αποτροπαϊκό χαρακτήρα και πιθανότατα χρησιμοποιούνταν ως φυλακτά, καθώς οι αρχαίες κοινωνίες ήταν εξοικειωμένες τόσο με τις ευεργετικές ιδιότητες των εντόμων, όπως η εργατικότητα και ομαδικότητα της μέλισσας και του μυρμηγκιού, καθώς και η ευφυΐα και οι ικανότητες της αράχνης όσο και με τις βλαβερές, όπως η οκνηρία του τζίτζικα, η καταστρεπτικότητα της ακρίδας και του σκαθαριού, αλλά και η ενόχληση που προκαλούν οι μύγες και το τσίμπημα του σκορπιού. Επιπρόσθετα, τα σύμβολα με παράσταση πεταλούδας (=ψυχή) μπορούσαν να είναι ερωτικά δώρα, λόγω της μυθολογικής σχέσης της με τον Έρωτα, ενώ η παραστάσεις της μέλισσας συνδέονται με θρησκευτικά δρώμενα στο πλαίσιο της λατρείας της Εφεσίας Αρτέμιδος ή της Δήμητρας και της Κόρης. Στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα σύμβολα με παραστάσεις ζώων της θάλασσας (γαρίδα, δελφίνι, κάβουρας, κτένι, ψάρι), η απεικόνιση των οποίων αντανακλά την προτίμηση των ανθρώπων στην κατανάλωση ψαριών και θαλασσινών και τη χρήση των συμβόλων στην αγορά ή συνδέεται με εορταστικά και λατρευτικά δρώμενα, τα οποία συχνά περιλάμβαναν δείπνα και συμπόσια με την κατανάλωση φαγητού και ποτού, τα έξοδα των οποίων αναλάμβαναν χορηγοί. Στο ίδιο πλαίσιο ερμηνείας ανήκει, πιθανώς, και η παράσταση γαρίδας σε ένα σύμβολο με επιγραφή ΓΕΡΟΥΣΙΑΣ. Επιπλέον, τα σύμβολα με απεικόνιση Έρωτα που ιππεύει δελφίνι ή κτένι, πιθανώς προσφέρονταν ως ερωτικά δώρα ή φυλακτά για την αίσια έκβαση μιας ερωτικής περιπέτειας. Στο πέμπτο κεφάλαιο γίνεται παρουσίαση των συμβόλων με παραστάσεις ζώων της ξηράς (αίγα/αίγαγρος, άλογο, ελάφι, κριός, λαγός, λιοντάρι, ποντικός, σκύλος, ταύρος/βοοειδή, χοίρος/αγριόχοιρος/κάπρος), όπου διαπιστώνεται η συχνή απεικόνιση θυσιαστικών ζώων και, επομένως, η χρήση των συμβόλων σε λατρευτικά δρώμενα ή άγριων και εξωτικών ζώων και η πιθανή χρήση των αντίστοιχων συμβόλων στα ρωμαϊκά θεάματα που διεξάγονταν στις αρένες. Παράλληλα, εξακριβώθηκε η χρήση ορισμένων συμβόλων με παραστάσεις αλόγων τόσο για τη διεξαγωγή ιππικών αγωνισμάτων όσο και στη λειτουργία του Ιππαρχείου στην Αθήνα ή για τη διανομή οπλισμού σε στρατεύσιμους πολίτες. Επιπλέον, διαπιστώθηκε η χρήση ορισμένων συμβόλων με παραστάσεις χοίρου, πιθανώς, στο πλαίσιο διεξαγωγής των Ελευσίνιων Μυστηρίων και των συμβόλων με παράσταση άμαξας που την οδηγεί κόκορας και την έλκουν δύο ποντικοί, στο πλαίσιο της λατρείας του Απόλλωνος Σμινθέως στον Αμαξιτό ή στην Αλεξάνδρεια Τρωάδος. Στο έκτο κεφάλαιο αναλύονται οι παραστάσεις πτηνών (αετός, κόκορας, κουκουβάγια, κύκνος, παγώνι, περιστέρι, γερανός, πελαργός, στρουθοκάμηλος), όπου εντοπίστηκαν ενδιαφέροντα παραδείγματα χρήσης των συμβόλων με παραστάσεις αετού για την ταυτοποίηση αξιωματούχων ή για τη συμμετοχή στην Εκκλησία του Δήμου ή στα δικαστήρια και την καταβολή των αντίστοιχων μισθών στους κατόχους των συμβόλων με παραστάσεις κουκουβάγιας. Τα σύμβολα με παραστάσεις κουκουβάγιας αριθμούν τα περισσότερα παραδείγματα στη Συλλογή Κύρου. Αυτό το γεγονός οφείλεται, πιθανώς, στη σχέση του πτηνού με την Αθήνα, όπως και στα αθηναϊκά νομίσματα στα οποία απεικονίστηκε αδιάκοπα για πέντε αιώνες. Στην ίδια κατηγορία ανήκουν και τα περισσότερα “νομισματόμορφα” σύμβολα, τα οποία μιμούνται πιστά ή αποτελούν παραλλαγές Αθηναϊκών νομισμάτων. Η μελέτη των απεικονίσεων και των επιγραφών δύο συμβόλων, το πρώτο με παράσταση πελαργού με σαύρα στο ράμφος και επιγραφή ΕΙCΙΚΙΝ και το δεύτερο με παράσταση ταύρου και επιγραφή ΚΟΛΑΚΕΙ, οδήγησε στο συμπέρασμα ότι χρησιμοποιήθηκαν ως αποτροπαϊκά σύμβολα. Στο έβδομο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα σύμβολα που φέρουν παραστάσεις φυτών (αμπέλι, βελανίδι, κισσός, λωτός, ρόδο, στάχυ, φοίνικας/χουρμαδιά, διάφορα άνθη, στεφάνια). Ορισμένα σύμβολα της Συλλογής Κύρου με παράσταση βρώσιμων φυτών και των παραγώγων τους, όπως τα σιτηρά, το αμπέλι, ο φοίνικας, και το σίλφιο ήταν, πιθανώς, εμπορικά και χρησιμοποιούνταν κατά τη διαδικασία της εμπορευματοποίησης των προϊόντων τους. Άλλα, πιθανώς, χρησιμοποιούνταν σε θρησκευτικές γιορτές των θεοτήτων με τις οποίες συνδέονται, όπως τα σιτηρά με τη Δήμητρα και την Περσεφόνη και το αμπέλι με τον Διόνυσο. Γενικότερα, τα σύμβολα με παραστάσεις από τη χλωρίδα είχαν προφανώς χρήση σε εορτασμούς σχετικούς με τη φύση. Ίσως γι’ αυτόν τον λόγο τα συναντούμε σε δέσμες πολλών ή με άλλα αγαθά της φύσης, όπως το σταφύλι με τον φοίνικα ή το στάχυ με την παπαρούνα. Σύμβολα με παραστάσεις νικηφόρων εμβλημάτων, όπως τα κλαδιά φοίνικα και τα στεφάνια, είναι πιθανό να είχαν αγωνιστική χρήση. Χρησιμοποιούνταν, δηλαδή, κατά τη διεξαγωγή αθλητικών διοργανώσεων, οι οποίες συχνά συμβάδιζαν με τις θρησκευτικές, από τη διαδικασία κλήρωσης των αθλητών έως την απονομή των επάθλων στους νικητές, αλλά και δώρων για το κοινό, όπως συνηθιζόταν στα ρωμαϊκά αμφιθέατρα. Ορισμένα σύμβολα με παραστάσεις χλωρίδας είχαν δημοσιονομική χρήση, διευκόλυναν, δηλαδή, κάποια δημόσια λειτουργία ή αξίωμα. Τέτοια φαίνεται να ήταν ορισμένα σύμβολα με παράσταση σταχυού για τη δωρεάν διανομή σίτου ή το σύμβολο με παράσταση βελανιδιού για την κλήρωση των δικαστών στα λαϊκά δικαστήρια της αρχαίας Αθήνας. Η διδακτορική διατριβή ολοκληρώνεται με τις γενικές παρατηρήσεις και τα συμπεράσματα που εξήχθησαν από τη μελέτη. Τέλος, συνοδεύεται από αναλυτικό κατάλογο και φωτογραφίες των υπό εξέταση συμβόλων (Παράρτημα 1), πίνακες των παραστάσεων των συμβόλων της Συλλογής Κύρου και των συνδυασμών τους, αλλά και των ακριβών παραλλήλων τους, καθώς και χάρτες γεωγραφικού εντοπισμού των συμβόλων (Παράρτημα 2).