Ο θεσμός της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης ως σχέδιο πολιτιστικής ανάπτυξης: η περίπτωση της Ελευσίνας

Abstract

Η παρούσα εργασία επιχειρεί να εξετάσει συγκριτικά τον θεσμό της «Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης» ως σχέδιο πολιτιστικής ανάπτυξης και κατ’ επέκταση ως σχέδιο οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Η διαδικασία ανάδειξης ΠΠΕ για το 2021 που ξεκίνησε ήδη από το 2015 πυροδότησε εκ νέου μια ενδιαφέρουσα συζήτηση των αναπτυξιακών και όχι μόνο δυνατοτήτων του θεσμού αυτού, ειδικά σε περίοδο κρίσης. Παρά την ελληνική εμπειρία σε σχέση με το θεσμό τα προηγούμενα χρόνια και το δύσκολο δημοσιονομικό περιβάλλον 14 ελληνικές πόλεις επέλεξαν να θέσουν την υποψηφιότητά τους για να κερδίσουν τον τίτλο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης, γεγονός που αποδεικνύει τουλάχιστον την ύπαρξη ενδιαφέροντος γύρω από την διοργάνωση. Το ερώτημα που καλούνται να απαντήσουν όλες οι πόλεις, οι οποίες στο εξής θα καταθέτουν υποψηφιότητα και θα διαθέτουν ανθρώπινους και υλικούς πόρους σε έναν, τέτοιου είδους ή άλλου, μεσομακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό θα είναι αυτό που επιδιώκουμε να αναδείξουμε ως πυρηνικό επίδικο της υλοποίησης του θεσμού στη χώρα μας: αν και πως ο πολιτισμός μπορεί να ενταχθεί μέσα σε ένα στρατηγικό αναπτυξιακό σχέδιο. Η μεθοδολογία που ακολουθείται έχει στοιχεία ποιοτικής έρευνας, καθώς αναζητά και αναλύει πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές στην ελληνική και ξένη βιβλιογραφία, στον ημερήσιο και εβδομαδιαίο, έντυπο και ψηφιακό τύπο, στα επίσημα έγγραφα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και σε σχετικές μελέτες (π.χ. «Ευρωβαρόμετρα») αναπτυξιακών παραδειγμάτων που συνδέονται με τη φιλοξενία του θεσμού από τις εκάστοτε πόλεις. Αξίζει να αναφερθεί πως χαρακτηριστικό στοιχείο της ελληνικής βιβλιογραφίας αποτελεί η πρόσληψη του θεσμού κυρίως ως μέσο άσκησης πολιτιστικής διπλωματίας. Στο πρώτο μέρος αναφέρεται η κοινωνικοοικονομική και πολιτική συγκυρία μέσα στην οποία υπήρξε η σύλληψη του θεσμού καθώς και η ιστορική εξέλιξή του - τόσο θεσμικά όσο και ως προς τους στόχους του - με την πάροδο των χρόνων. Στο δεύτερο μέρος γίνεται αναφορά στις άμεσες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις του θεσμού στις ευρωπαϊκές και μη πόλεις που τον έχουν φιλοξενήσει, εστιάζοντας κυρίως στις τομές που δημιούργησε στο επίπεδο της μεθοδολογίας. Βασικό στοιχείο γύρω από αυτή τη μελέτη μακροπρόθεσμων μελετών είναι η έλλειψη υλικών τεκμηρίων, που, ακόμα και αρκετά χρόνια μετά, να στοιχειοθετούν μια άμεση συνάφεια ανάμεσα στον θεσμό και στην εξέλιξη των πολιτιστικών και συναφών δράσεων που αναπτύχθηκαν εκεί. Στο ίδιο σημείο, γίνεται αναφορά και στο ελληνικό παράδειγμα διοργάνωσης του θεσμού με τις πόλεις της Αθήνας (1985), Θεσσαλονίκης (1997) και Πάτρας (2006), όπου συμπεριλαμβάνονται καλές πρακτικές, αλλά και στρεβλώσεις που παρατηρήθηκαν κατά την υλοποίηση του. Στο τρίτο μέρος εξετάζεται η περίπτωση της διοργάνωσης της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Ευρώπης για το 2021, εστιάζοντας στη διαφορετική διαδικασία ανάδειξης, η οποία ξεκίνησε ήδη από το 2015 καθώς και στο φάκελο υποψηφιότητας της Ελευσίνας, πόλη η οποία ανακηρύχθηκε ΠΠΕ 2021. Τέλος, το κείμενο ολοκληρώνει με συμπεράσματα, που σχετίζονται με την διαχρονική εξέλιξη και τωρινό περιεχόμενο του θεσμού, τις καλές και κακές πρακτικές που αναπτύχθηκαν στην Ελλάδα και στις άλλες Πολιτιστικές Πρωτεύουσες και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα του φακέλου της Ελευσίνας, τα οποία, όχι μόνο κατέστησαν την σχετική προσπάθεια νικηφόρα, αλλά δημιουργούν και πραγματικές προοπτικές ανάδειξης τόσο των καλύτερων πτυχών του θεσμού, όσο και της αναπτυξιακής και πολιτισμικής δυναμικής της πόλης.