Γλωσσικές επιλογές στο έργο του Αντώνη Σαμαράκη: Μια ανάλυση με σώματα κειμένων

Abstract

Η παρούσα διπλωματική εργασία στοχεύει στη μελέτη των γλωσσικών επιλογών του Αντώνη Σαμαράκη, που είναι σημαντικές για τη διαμόρφωση του ύφους του, σε ένα σώμα κειμένων 110.280 λέξεων, το οποίο δημιουργήθηκε για τους σκοπούς της εργασίας. Το σώμα κειμένων που μελετήθηκε αποτελείται από τα έργα Ζητείται Ελπίς, Το λάθος, Το διαβατήριο και Εν ονόματι, και καλύπτει τέσσερις δεκαετίες (1950, 1960, 1970 και 1990). Για την ανάλυση των δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν τα μεθοδολογικά εργαλεία της γλωσσολογίας σωμάτων κειμένων, όπως οι λέξεις-κλειδιά και οι συμφραστικοί πίνακες. Πιο συγκεκριμένα, υπολογίστηκαν οι λέξεις-κλειδιά του Σώματος Κειμένων Σαμαράκη (ΣΚΣ) σε σχέση με λογοτεχνικό υποσώμα του Σώματος Ελληνικών Κειμένων (ΣΕΚ, 1990-2010) και του Διαχρονικού Σώματος Ελληνικών Κειμένων του 20ού αιώνα (ΣΕΚ20, 1900-1989), δηλαδή οι στατιστικά σημαντικές λέξεις για το ΣΚΣ. Εστιάσαμε σε πέντε βασικές κατηγορίες λέξεων-κλειδιών, που μελετήθηκαν περαιτέρω: θεματικό λεξιλόγιο, δηλαδή λεξιλόγιο που συνδέεται με το περιεχόμενο των κειμένων, λεξιλόγιο που συνδέεται με τη γλωσσική ποικιλότητα, δηλαδή εναλλακτικούς τύπους ρημάτων γ΄ προσώπου και γραμματικών λέξεων, αναφομοίωτα δάνεια, δηλαδή λέξεις που προέρχονται από άλλες γλώσσες και που δεν έχουν αφομοιωθεί μορφολογικά, και λεξιλόγιο της καθαρεύουσας. Το λεξιλόγιο αυτό μελετήθηκε αναλυτικότερα με τη χρήση συμφραστικών πινάκων έτσι ώστε να εντοπιστούν προτιμήσεις του Σαμαράκη σε συγκεκριμένα γλωσσικά στοιχεία, που δίνουν πληροφορίες για το ύφος του λογοτέχνη. Από τα ευρήματα της έρευνας επιβεβαιώθηκε η παρατήρηση που έχει γίνει στη βιβλιογραφία για το απλό και καθημερινό ύφος του Σαμαράκη, με αρκετά στοιχεία του προφορικού λόγου, όπως τα ρήματα γ΄ προσώπου σε -ε (π.χ. ήτανε έναντι του ήταν) και τα αναφομοίωτα δάνεια. Παράλληλα, παρατηρήσαμε ότι ο συγγραφέας επιλέγει συχνούς στη χρήση γραμματικούς τύπους και όχι τύπους που εμφανίζονται περισσότερο σε λογοτεχνικά κείμενα (όπως το αντιθετικό μα και το ειδικό πως) δημιουργώντας με αυτό τον τρόπο ένα μοντέρνο λογοτεχνικό ύφος που δεν ακολουθεί πιο παραδοσιακές υφολογικές επιλογές των λογοτεχνικών κειμένων. Τέλος, η στατιστικά σημαντική στο έργο του χρήση λεξιλογίου της καθαρεύουσας βρέθηκε ότι εντοπίζεται σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου και ότι συνδέεται κυρίως με συγκεκριμένους χαρακτήρες, όπως κρατικούς λειτουργούς και όργανα της τάξης, δημιουργώντας ένα επίσημο, ανοίκειο και συχνά ειρωνικό ύφος. Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνουν ανάλογες παρατηρήσεις για τη χρήση της καθαρεύουσας από τον Σαμαράκη.