Περιφερειακή πολιτική και βιώσιμη ανάπτυξη των ορεινών περιοχών Ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα τοπικής ανάπτυξης του Δήμου Ανωγείων

Abstract

Η βιωσιμότητα του κράτους και η ευημερία των πολιτών στηρίζεται μεταξύ άλλων στην εδαφική και κοινωνική συνοχή, τις ισότιμες δυνατότητες πρόσβασης σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες και την επιδίωξη αναπτυξιακών στόχων ακόμη και στις πλέον δυσπρόσιτες περιοχές της επικράτειας. Στην Ελλάδα η μετάβαση από μια παράδοση συγκεντρωτισμού του κράτους στην αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων υπέρ της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης χαρακτηρίστηκε από καθυστερήσεις και αποσπασματικότητα. Καταλυτική ήταν η επίδραση της Πολιτικής Συνοχής της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τη διοικητική διαίρεση της χώρας, την μεταφορά καλών πρακτικών για την αντιμετώπιση των περιφερειακών ανισοτήτων, αλλά και σημαντικής χρηματοδότησης και τεχνοκρατικής στήριξης για την υλοποίηση σημαντικών έργων και την ανάπτυξη δράσεων. Ωστόσο, εξακολουθούν να υφίστανται σοβαρές περιφερειακές ανισότητες στην Ελλάδα, καθώς και ουσιαστικές ενδοπεριφερειακές ανισότητες ακόμη και στις πλέον αναπτυγμένες περιφέρειες. Η εργασία θα επικεντρωθεί στη διερεύνηση της σημασίας των προγραμμάτων τοπικής ανάπτυξης με ειδικό σχεδιασμό για τις ανάγκες και τις δυνατότητες ορεινών περιοχών. Σύνθετες εξελίξεις στην κοινωνία, όπως η αστυφιλία, η δημογραφική εξέλιξη, η δραματική υποχώρηση του πρωτογενούς τομέα και η τουριστική ανάπτυξη, έχουν δημιουργήσει σημαντικές απειλές για την επιβίωση των τοπικών οικονομιών και των κοινωνιών των ορεινών περιοχών, κάποιες από τις οποίες αντιμετωπίζουν ακόμη και φαινόμενα ερήμωσης και εγκατάλειψης. Οι περιοχές αυτές είναι διάσπαρτες σε όλη την επικράτεια λόγω και του γεωγραφικού ανάγλυφου, και διαμορφώνει σημαντικές απειλές για την κοινωνική συνοχή, την αρμονική ανάπτυξη και την πρόληψη των απειλών και καταστροφών οι οποίες συνδέονται με την κλιματική αλλαγή. Η χώρα μπορεί να πρωτοστατήσει στην Ευρώπη στην ανάπτυξη μιας δέσμης δράσεων για τις ορεινές περιοχές, και να μεριμνήσει εμπράκτως για τη διαμόρφωση μιας καλύτερης προοπτικής για τους κατοίκους των ορεινών περιοχών. Στις περιοχές αυτές αναπτύχθηκαν κοινότητες με ιστορική και διαχρονική συμβολή στην τοπική και εθνική ευημερία. Ακόμη και σήμερα διαδραματίζουν έναν αναντικατάστατο ρόλο στην προστασία του περιβάλλοντος, τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς και την οικονομική δραστηριότητα τόσο στον 10 πρωτογενή τομέα, όσο και σε νέα πεδία εναλλακτικού τουρισμού και ήπιας βιοτεχνικής δραστηριότητας. Αν και συνήθως θεωρείται ότι οι ορεινές κοινότητες εντοπίζονται στην ηπειρωτική χώρα, δεν πρέπει να παραβλέπεται η περίπτωση της Κρήτης στην οποία οι τρεις μεγάλοι ορεινοί όγκοι του νησιού (Ψηλορείτης, Λευκά Όρη, Δίκτης) έχουν διαμορφώσει στην περίοδο των αιώνων σημαντικές ορεινές τοπικές κοινωνίες με βαθιά κουλτούρα επιβίωσης, οι οποίες σήμερα αντιμετωπίζουν διαφορετικού χαρακτήρα απειλές. Η γεωγραφία της Κρήτης διαμορφώνει ουσιαστικές διαφορές στις δυνατότητες ανάπτυξης μεταξύ των πεδιών και παραλιακών περιοχών και της ορεινής ενδοχώρας. Διευρύνεται διαρκώς η απόκλιση μεταξύ της παραλιακών ζωνών τουριστικής ανάπτυξης της Κρήτης και της ενδοχώρας, όπως τεκμηριώνεται από την εξέλιξη της απασχόλησης και των εισοδημάτων εις βάρος του πρωτογενούς τομέα και υπέρ του τριτογενούς τομέα, και του τουριστικού κλάδου ειδικότερα. Ο σταδιακός οικονομικός μετασχηματισμός της Κρήτης έχει επίδραση και στην ανάπτυξη και συντήρηση των βασικών υποδομών, οι οποίες έχουν ουσιαστική επίδραση στην ποιότητα της ζωής των κατοίκων των ορεινών οικισμών. Χαρακτηριστικά είναι τα σοβαρά προβλήματα στις υποδομές μεταφορών και την ποιότητα της οδοποιίας, τα οποία καθιστούν δυσχερή την σύνδεση με τα μεγάλα αστικά κέντρα. Ακόμη, η ποιότητα άλλων υποδομών, όπως η σχολική στέγη, άλλες κοινωνικές υπηρεσίες και υπηρεσίες υγείας αποτελούν ένα ζήτημα άμεσου ενδιαφέροντος για τις περιοχές αυτές. Γενικότερα, η απομόνωση και η αβεβαιότητα σχετικά με την παροχή βασικών υπηρεσιών λειτουργούν ως αντικίνητρο για την ανάπτυξη βιώσιμων οικονομικών δραστηριοτήτων και την μόνιμη εγκατάσταση νέων ανθρώπων. Αν δεν αντιμετωπιστούν τα προβλήματα αυτά, δεν είναι εφικτό να ανακοπεί η ροή εσωτερικής μετανάστευσης και η εγκατάλειψη της ορεινής υπαίθρου, όπως ήδη συμβαίνει σε ένα πλήθος ιστορικών ορεινών κοινοτήτων της επικράτειας. Η περίπτωση του Δήμου Ανωγείων θα αξιολογηθεί ειδικότερα, προκειμένου να διερευνηθούν οι στόχοι και τα μέσα επίτευξης των δράσεων αυτών. Η συγκεκριμένη περίπτωση προσδιορίζεται από ορισμένα ειδικότερα χαρακτηριστικά ενός πλούσιου πολιτιστικού αποθέματος, της συσσωρευμένης εμπειρίας του τοπικού πληθυσμού στις πρακτικές οικονομικής επιβίωσης υπό αντίξοες συνθήκες, των σημαντικών φυσικών πόρων της περιοχής, αλλά και της ανάγκης διαφοροποίησης των οικονομικών δραστηριοτήτων και δημιουργίας ακόμη καλύτερων υποδομών και παροχής δημοσίων υπηρεσιών, απαραίτητων για τη βιώσιμη τοπική ανάπτυξη, την συγκράτηση του πληθυσμού και την αποτροπή της ερημοποίησης. Μια νέα εθνική πολιτική για την ορεινότητα δημιουργεί μια 11 καλύτερη ιεράρχηση των συναφών δημοσίων προβλημάτων, και για τον σκοπό αυτό οι Δήμοι με χωρική αρμοδιότητα πρέπει να αξιοποιήσουν το απόθεμα εμπειρίας, την τοπική γνώση και το τεκμήριο αρμοδιότητας, και ταυτόχρονα να επιδείξουν εξωστρέφεια για την μεταφορά και εκμάθηση πολιτικής, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε καλύτερα αποτελέσματα. Ορισμένα από τα συμπεράσματα της ειδικής περίπτωσης των Ανωγείων ενδεχομένως να παρουσιάζουν ενδιαφέρον και για άλλες ορεινές περιοχές με συναφή προβλήματα.