Μυστηριακή λατρεία και κωμωδία στις "Νεφέλες" και στους "Βατράχους" του Αριστοφάνη

Abstract

Η θρησκεία στην αρχαία Ελλάδα αποτελούσε ένα αναπόσπαστο μέλος της κοινωνίας. Ήταν τόσο βαθιά ριζωμένη που αν προσπαθούσαμε να την αποσπάσουμε από αυτήν τότε θα καταστρέφαμε ολόκληρη την αθηναϊκή και όχι μόνο κοινωνία. Τοιουτοτρόπως, οι αρχαίοι Έλληνες προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να επιτύχουν μια αρμονική σχέση με το Θείο στοιχείο για να μπορέσουν να εξασφαλίσουν μια ευτυχή και ανέμελη μεταθανάτια ζωή. Τη σχέση αυτή μεταξύ Θεών και ανθρώπων αντιπροσώπευαν τα Μυστήρια, στα οποία οι πιστοί μυούνταν και απολάμβαναν τα επτασφράγιστα μυστικά τους. Θα πρέπει ακόμη να ειπωθεί ότι τα Μυστήρια περιβάλλονταν από ένα πέπλο σκοτεινότητας καθότι απαγορευόταν να ειπωθεί η διαδικασία των μυητικών τελετών που οδηγούσε στη μύηση. Επομένως θα πρέπει να έχουμε στο νου μας ότι οι πληροφορίες τις οποίες αντλήσαμε από τα προσφερόμενα κείμενα είναι ενδεικτικές του περιεχομένου και της σημασίας των μυστηρίων. Με άλλα λόγια η βαθύτερη ουσιά των Μυστηρίων παραμένει άγνωστη μέσα στους αιώνες προστατευόμενη από τους ακούραστους και ανίκητους φρουρούς της, τους ίδιους τους μύστες. Σκοπός της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι όχι μόνο να μελετήσει και να σχολιάσει τα διάφορα είδη μυστηρίων που εντοπίζονται στους Βατράχους και στις Νεφέλες του Αριστοφάνη αλλά ταυτόχρονα να επισημάνει την σχέση τους με την κοινωνία και την πολιτική της εποχής. Τοιουτοτρόπως η μελέτη αυτή εξέτασε τους Βατράχους σε τρεις άξονες μυστηρίων: Των Ελευσίνιων, των Διονυσιακών και των Ορφικών. Από την άλλη πλευρά στις Νεφέλες εντοπίστηκαν έξι είδη μυστηρίων: Των Ελευσίνιων, των Διονυσιακών, των Ορφικών και των Κορυβαντικών. Επίσης αναφορές γίνονται στη λατρεία των γοήτων αλλά και στο μαντείο του Τροφώνιου που και αυτά εντάσσονται στο μυστηριακό υπόστρωμα του έργου. Ακόμη, η εργασία αυτή κατέληξε πως σε όλα τα είδη μυστηρίων υπάρχουν κοινά σημεία μερικά από τα οποία είναι: η συμβολική έννοια της καταβάσεως και η σταδιακή αποποίηση του αρχικού χαρακτήρα του μυούμενου, η καταχθόνια γεωγραφία, η έννοια του θρονισμού και οι προφητείες για μια ευτυχισμένη μεταθανάτια ζωή. Κλείνοντας αποδείξαμε πως υπήρχαν και μυστήρια μη αποδεκτά από την πόλη της Αθήνας, εφόσον δεν αποδέχονται τους πατροπαράδοτους Θεούς και τις πατροπαράδοτες αξίες. Έτσι μελετήσαμε και τη λατρεία των γοήτων που προβάλλει ο Σωκράτης . Από την άλλη πλευρά τα αποδεκτά από την πόλη μυστήρια προβάλλουν την ηθική και πολιτική καθαρότητα που χρειάζεται για την ανάταση της Αθήνας. Στόχος είναι η επιστροφή της πόλης στην εποχή των Μαραθωνομάχων. Απαιτούν δηλαδή την τιμιότητα και την ευσέβεια, αρετές που οδηγούν στην φιλοπατρία. Αυτό τουλάχιστον δηλώνει η επιλογή του ευσεβούς Αισχύλου από τον Διόνυσο στους Βατράχους και η πυρπόληση του Φροντιστηρίου του Σωκράτη από τον Στρεψιάδη στις Νεφέλες.