Η φιλοσοφία των στωικών και η στάση τους απέναντι στα ζώα

Abstract

Η στωική φιλοσοφία καλύπτει διάστημα έξι αιώνων (από το δεύτερο ήμισυ του 4ου αιώνα προ Χριστού έως τον 2ο μετά Χριστόν αιώνα) και διαιρείται σε τρεις μεγάλους κλάδους: στη φυσική φιλοσοφία, την ηθική και τη λογική. Οι τρεις αυτοί κλάδοι βρίσκονται σε στενή αλληλεξάρτηση μεταξύ τους. Κοινός τους άξονας είναι ο λόγος, ο οποίος αποτελεί προνόμιο των θεών και των ανθρώπων. Οι άνθρωποι ως έλλογα όντα ξεχωρίζουν από τα ζώα, τα άλογα όντα, γιατί ακριβώς διαθέτουν λόγο. Οι φιλόσοφοι της Αρχαίας και της Μέσης Στοάς αρκετά ανθρωποκεντρικοί, δεν αναγνωρίζουν στα ζώα την ύπαρξη του λόγου. Υποστηρίζουν ότι η πρώτη επιθυμία του ζώου γενικώς αφορά στη διατήρηση του εαυτού του, σύμφωνα με την έμφυτη και προσδιορισμένη φύση του. Η επιθυμία αυτή στον άνθρωπο προέρχεται από το ἡγεμονικόν, το καθοδηγητικό μέρος της ψυχής που αποτελεί την έδρα της συνείδησης. Στα ζώα ενυπάρχει ο σπερματικός λόγος και η ορμή. Ο σπερματικός λόγος αποτελεί μέρος του συμπαντικού λόγου από τον οποίο και προέρχεται, γονιμοποιεί και προωθεί τη δημιουργική εξέλιξη του κόσμου. Για τους Στωικούς τα ζώα έχουν δημιουργηθεί χάριν ομορφιάς και για εξάσκηση των έλλογων όντων. Το πρώτο καθήκον του ζώου είναι η αυτοσυντήρησή του η οποία δεν επιτυγχάνεται από την εμπειρία αλλά από το ένστικτο. Το ζώο δεν μπορεί να διακρίνει την αρετή από την κακία, το καλό από το κακό. Για τον λόγο αυτόν είναι αδύνατον να νοηθούν δεσμοί δικαιοσύνης μεταξύ ανθρώπων και ζώων, μεταξύ έλλογων και άλογων όντων. Φιλόσοφοι της νεότερης Στοάς, όπως ο Σενέκας, υπογραμμίζουν κάποιες ιδιότητές τους. Τα άλογα όντα δεν διαθέτουν μίσος, κακία, ντροπή ή λύπη σε αντίθεση με τον άνθρωπο, ο οποίος διαθέτει όλα αυτά τα συναισθήματα. Η οργή ως εχθρός της λογικής υπάρχει όπου υπάρχει λόγος. Για τον Επίκτητο ο Θεός είναι προνοητικός για όλα τα όντα, έλλογα και άλογα. Τα έλλογα όντα διαφέρουν στη χρήση και την κατανόηση των εντυπώσεων. Ο άνθρωπος κατά τον Ποσειδώνιο δεν είναι μόνο θεατής, αλλά και συνεργάτης του Θεού στην κατασκευή του κόσμου. Τα ζώα είναι δημιουργημένα για να εξυπηρετούν τους ανθρώπους. Ευρίσκονται εκτός της σφαίρας της ηθικής, γιατί δεν έχουν αίσθηση του καλού και του κακού. Δεν έχουν επίγνωση των πράξεών τους και δεν διαθέτουν κοινωνικότητα. Ο Μάρκος Αυρήλιος είναι ο μόνος στωικός φιλόσοφος που δίνει οδηγίες για τη σωστή στάση του ανθρώπου απέναντι στα ζώα. Δεν αναγνωρίζει ούτε αυτός την ύπαρξη λόγου στα ζώα, αλλά υποστηρίζει ότι πρέπει να αντιμετωπίζονται με ελευθεριότητα και ανωτερότητα. Τα ζώα διαθέτουν την αίσθηση της συνεργασίας, συνεπώς ο σκοπός της δημιουργίας τους κατά τους Στωικούς είναι η συμβιωτική σχέση με το περιβάλλον τους. Σύμφωνα με τους Στωικούς δεν μπορούμε να βρούμε καλά οργανωμένη πόλη ή κοινωνία που να διέπεται από νόμους και θεσμούς μεταξύ των άλογων ζώων, όπως συμβαίνει με τα πλάσματα που είναι προικισμένα με λογική. Ο λόγος για τον οποίο οι Στωικοί δεν αποδέχονται ηθικά και νομικά καθήκοντα προς τα ζώα είναι γιατί υποθέτουν ότι τα ζώα δεν διαθέτουν λόγο, ο οποίος για αυτούς θα ήταν η αναγκαία και ικανή συνθήκη ώστε να θεωρήσουν τα ζώα ίσα με τους ανθρώπους και άξια σεβασμού, και να τα συμπεριλάβουν στην ηθική κοινότητα. Με τη θεωρία της οικείωσης, όμως, αναγνωρίζουν στα ζώα το δικαίωμα στην οικεία σχέση με το περιβάλλον και στη σχέση αναμεταξύ τους.