Η ανώτατη μουσική εκπαίδευση στο Βυζάντιο. Η πρόσληψη των κλασικών συγγραμμάτων

Abstract

Η Μουσική ως γνωστικό αντικείμενο στο ελληνικό σύστημα των επιστημών και της εκπαίδευσης είχε από την αρχαιότητα φύση διττή. Το ήθος της μουσικής (των μελωδιών και των μουσικών τρόπων), οι φυσικές ιδιότητες του ήχου και των τόνων, η μέτρηση των σχέσεών τους και η επίδραση της ακροώμενης κίνησης στη βούληση και την κίνηση της ψυχής, η θεωρητική δηλαδή κυρίως ενασχόληση με τα της μουσικής, εντάσσονταν στο χώρο της φιλοσοφίας, απόψεις και δόγματα τα οποία ήδη από τον 6ο π.Χ. αιώνα υποστήριξε και δίδαξε ο Πυθαγόρας. Στον αντίποδα αυτών, η πρακτική μουσική, η τεχνική δηλαδή του άσματος και της δημιουργίας των διαφόρων μουσικών κλιμάκων, ερχόταν σε αντίθεση με τη “θεωρία” των ήχων και τα δυσνόητα έως ασύλληπτα για τους πολλούς πυθαγόρεια θεωρήματα, ήδη από τον 3ο π. Χ. αιώνα, με κύριο εκφραστή τον Αριστόξενο τον Ταραντίνο. Ποιά ήταν όμως αυτά τα θεωρήματα πάνω στα οποία θεμελιώθηκε η παγκόσμια μουσική θεωρία και πράξη; ποιές ήταν οι δύο αυτές αντικρουόμενες μέχρι και σήμερα απόψεις; ποιά ήταν η διδασκαλία, τα κείμενα και τα εγχειρίδια τα οποία τροφοδότησαν την παγκόσμια μουσική σκέψη και ποιοί οι εκδότες ανά τους αιώνες; Εκ πρώτης όψεως το θέμα της “μουσικής” προϊδεάζει τον αναγνώστη του σήμερα, ότι απευθύνεται στο ειδικό κοινό των “μουσικών”, ώστε αναπόφευκτα να προαπαιτούνται γνώσεις θεωρίας και πράξης της μουσικής. Η Αρχαιότητα και ο Μεσαίωνας όμως διαφωτίζουν τα πράγματα για το ποιός ήταν όντως ο ρόλος της Μουσικής για τον άνθρωπο και τον πολίτη μιας κοινωνίας. Στο παρόν σύγγραμμα: “Η ανώτατη μουσική εκπαίδευση στο Βυζάντιο, η πρόσληψη των κλασικών συγγραμμάτων, επιχειρείται μια ιστορικοφιλολογική επισκόπηση και κατάταξη των περί την μουσική εκπαίδευση στο ανώτατο θεωρητικοφιλοσοφικό επίπεδο στα χρόνια του Βυζαντίου με απαραίτητη επέκταση στο πριν και το μετά αυτού του χωροχρόνου. Η παρουσίαση και η κατάταξη των συγγραφέων και των κειμένων γίνεται τόσο χρονικά όσο και με βάσει το ίδιο το περιεχόμενο του έργου τους. Η μουσική πράξη και τα περί αυτής δεν απασχολούν το παρόν πόνημα όχι διότι αποτελούν διαφορετική θεματική -καθώς δεν είναι δυνατό η θεωρία να μην συνδέεται με την πράξη και αντίστροφα-, αλλά επειδή στόχος είναι η παρουσίαση της μουσικής για τους μη “μουσικούς”. Ως εκ τούτου, δημιουργούνται δύο μεγάλες ομάδες συγγραμμάτων, η των θεωρητικοτεχνικών εγχειριδίων και η των φιλοσοφικών, οι οποίες αναπτύσσονται σε μια ιστορική αναδρομή με βάση την επιρροή που άσκησε η Αρχαιότητα στο Βυζάντιο και το μεταΒυζάντιο σε Ανατολή και Δύση. Απαραίτητη τέλος, κρίθηκε η παρουσίαση της κάθε περιόδου ξεχωριστά σκοπεύοντας στην προβολή της όποιας συνέχειας, επιρροής και πρόσληψης των κλασικών συγγραμμάτων από την Μεσαιωνική και Νεότερη περίοδο της μουσικής ιστορίας.