Η διαχρονική μορφή της Κλυταιμήστρας από τον Όμηρο έως τον Ευριπίδη

Abstract

Η παρούσα εργασία πραγματεύεται την αμφιλεγόμενη αλλά σίγουρα πολύ εντυπωσιακή μορφή της Κλυταιμήστρας, όπως αυτή εμφανίζεται από τον Όμηρο έως τον Ευριπίδη. Υπογραμμίζονται οι διαφορετικές οπτικές γωνίες από τις οποίες ο κάθε ποιητής παρουσιάζει την βασίλισσα των Μυκηνών, ενώ ταυτόχρονα αναζητώνται οι αιτίες πίσω από τις ποικίλλες εκδοχές. Ο βαθμός της ενοχής που αποδίδεται κάθε φορά στην Κλυταιμήστρα σχετίζεται έντονα με πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, φωτίζοντας έτσι το ιδεολογικό σύμπαν του κάθε δημιουργού. Ο Όμηρος, στοχεύοντας στην ανάδειξη του Ορέστη ως προτύπου συμπεριφοράς για τον Τηλέμαχο, αποφεύγει περίτεχνα την αναφορά τόσο στον ρόλο της Κλυταιμήστρας ως φόνισσας του Αγαμέμνονα όσο και στο γεγονός της μητροκτονίας. Οι γενικές αναφορές στην απρεπή συμπεριφορά της βασίλισσας χρησιμεύουν κυρίως στην ανάδειξή της σε αντίποδα της Πηνελόπης. Ανάλογα, στην αρχαϊκή ποίηση η Κλυταιμήστρα μπαίνει στο περιθώριο και μόνο στον Πίνδαρο συναντάμε μια πρώτη πραγμάτευση των βαθύτερων πιθανών κινήτρων της. Αντίθετα, στην τραγωδία η βασίλισσα ανάγεται σε κεντρική ηρωίδα. Αισχύλος, Σοφοκλής και Ευριπίδης καταπιάνονται με την ενοχή της και τους λόγους που την οδήγησαν σε συγκεκριμένη συμπεριφορά. Ο ποιητής της Ορέστειαςερμηνεύει τις ενέργειες της Κλυταιμήστρας μέσα από ένα κοινωνικό-πολιτικό πρίσμα. Η ηρωίδα του εκπροσωπεί την αναρχία και τον αέναο κύκλο αίματος της εκδίκησης. Η τελική συντριβή αυτής της ρητορικά δεινής και δόλιας γυναίκας, που επικρατεί εύκολα απέναντι στους άνδρες και παραβιάζει διαρκώς τον κόσμο τους, ισοδυναμεί με το πέρασμα από το χάος και την αναρχία, στη δημοκρατική οργάνωση και από την αναποτελεσματική ανταποδοτική δικαιοσύνη στην λυτρωτική δικαιοσύνη ενός δικαστηρίου. Η πρόθεση του Σοφοκλή είναι η καταδίκη της τυραννίας, καθώς προωθεί την αποκατάσταση των Ατρειδών στο θρόνο. Στην επενδυμένη με πολιτική χροιά τραγωδία της Ηλέκτρας ο Ορέστης είναι ο αδιαμφισβήτητος θριαμβευτής ενώ η Κλυταιμήστρα υποβαθμίζεται σε έναν μονοδιάστατα αρνητικό και δόλιο χαρακτήρα που αξίζει την σκληρή αλλά δίκαιη τιμωρία. Η μητροκτονία συνοδεύεται από αντιδράσεις χαράς και ανακούφισης, φωτίζοντας έτσι την πίστη του Σοφοκλή στην αιώνια και πανίσχυρη δύναμη των θεών. Ο Ευριπίδης στη δική του ριζοσπαστική πραγμάτευση του μύθου αμφισβητεί παραδοσιακές αξίες αποδίδοντας στην Κλυταιμήστρα ορισμένα θετικά χαρακτηριστικά που απουσιάζουν από προηγούμενες εκδοχές τη στιγμή που ο Ορέστης κι η Ηλέκτρα σκιαγραφούνται ως εγκληματίες. Η Κλυταιμήστρα του είναι μια καθημερινή γυναίκα και ο φόνος του Αγαμέμνονα, ερμηνευμένος κυρίως ως αποτέλεσμα της γυναικείας ζήλιας οδηγεί τη δραματική πραγμάτευση στη διερεύνηση της ανθρώπινης ψυχολογίας. Θλίψη και αποστροφή είναι οι αντιδράσεις των δύο νέων μετά την μητροκτονία, και η σκοτεινή, απαισιόδοξη ατμόσφαιρα των τελευταίων στίχων δεν μπορεί να διαλυθεί ούτε με την παρέμβαση του ἀπόμηχανῆς θεοῦ.