Φυσικό και Ανθρωπογενές Περιβάλλον στο Βυζάντιο. Οι κρατικές περιβαλλοντικές ρυθμίσεις στη βυζαντινή νομοθεσία

Abstract

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η διερεύνηση της σχέσης των Βυζαντινών με το περιβάλλον τους, φυσικό και ανθρωπογενές, στη βάση των ιστορικών, πολιτικών και κοινωνικών μεταβολών που το διαμόρφωσαν, και με γνώμονα τις γνώσεις και τις αντιλήψεις των ανθρώπων για αυτό. Ως πηγές χρησιμοποιήθηκαν κυρίως τα σημαντικότερα νομικά κείμενα της βυζαντινής περιόδου, από την πρωτοβυζαντινή έως και την Ύστερη, με κάποιες παρεμβολές άλλων κειμένων της δημώδους και λόγιας παράδοσης της εποχής. Στο πρώτο σκέλος περιγράφονται οι σχέσεις των Βυζαντινών με το φυσικό περιβάλλον, το νερό, τα δάση, τα άγρια ζώα, τα φυσικά φαινόμενα. Παρουσιάζονται οι αντιλήψεις (θρησκευτικές και κοσμικές) και οι ιδεοληψίες (δεισιδαιμονίες και φόβοι) των ανθρώπων, όπως και οι τρόποι διαχείρισης και προστασίας από τις ευνοϊκές ή απειλητικές εκφάνσεις του φυσικού περιβάλλοντος. Στο δεύτερο σκέλος αναλύεται το λεγόμενο ανθρωπογενές περιβάλλον, με ειδική αναφορά από τη μια στον αστικό και από την άλλη στον αγροτικό χώρο. Ο πρώτος εξετάζεται υπό το πρίσμα της δημόσιας, ιδιωτικής, θρησκευτικής και κοσμικής διάταξης των «πραγμάτων» (τα res του ρωμαϊκού Δικαίου). Στον αγροτικό χώρο, εξετάζονται το ιδιοκτησιακό καθεστώς, οι εργασιακές σχέσεις και η σχέση με τα ζώα, με διάκριση μεταξύ γεωργίας και κτηνοτροφίας. Στο τελευταίο σκέλος διατυπώνονται σκέψεις και προβληματισμοί σχετικά με τις βασικές έννοιες-κλειδιά της μελέτης: το Δίκαιο, το Περιβάλλον και τον (Βυζαντινό) Άνθρωπο, και την αλληλεπίδραση μεταξύ τους.