Εκφάνσεις του φεμινισμού στα έργα γυναικών που σκηνοθέτησαν Ελληνίδες (1992-2008)

Abstract

Η παρούσα διδακτορική διατριβή έχει ως στόχο να εμπλουτίσει και να διευρύνει την χαρτογράφηση και τον επιστημονικό διάλογο γύρω από τη γυναικεία παρουσία στο σύγχρονο ελληνικό θέατρο βάσει της ιστοριογραφικής καταγραφής σκηνοθέτιδων από τον 19ο αιώνα, της πρωτογενούς αρχειακής έρευνας παραστάσεων από την μεταπολίτευση, και εστιασμένης δραματουργικής ανάλυσης έργων γυναικών που παραστάθηκαν από σύγχρονες σκηνοθέτιδες στην Ελλάδα κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Μέσω της αρχειακής έρευνας πραγματοποιείται αναδρομή στην ιστορία της γυναικείας σκηνοθεσίας στο ελληνικό θέατρο από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τα τέλη του 20ου αιώνα, η οποία απουσιάζει από την δημοσιευμένη βιβλιογραφία, την οποία επίσης ενημερώνει με την προσθήκη νέων προσώπων. Επιπλέον, από την πρωτογενή έρευνα προκύπτουν ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα που οδηγούν σε αναθεώρηση παλαιότερων τοποθετήσεων γύρω από την απουσία “γυναικείου” θεάτρου στην Ελλάδα. Τα αποτελέσματα της πρωτογενούς έρευνας καταγράφουν και κατηγοριοποιούν τα έργα που παραστάθηκαν στο ελληνικό θέατρο από το 1974 έως το 2018, στα οποία πρωταγωνιστεί η γυναίκα δημιουργικά τόσο στην σκηνοθεσία όσο και στη συγγραφή. Μέσω της πρωτογενούς έρευνας τεκμηριώνεται η αυξανόμενη παρουσία των γυναικών στο ελληνικό θέατρο από τα τέλη του 20ου έως τις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Παράλληλα, επισημαίνονται σημαντικές παράμετροι, οι οποίοι αφορούν τη γυναικεία θεατρική (συγγραφική και σκηνοθετική) δραστηριοποίηση, οι οποίοι σχετίζονται με τον άξονα του χρόνου, αλλά και το περιεχόμενο της συγγραφικής παραγωγής και της σκηνοθετικής επιλογής γυναικών δημιουργών. Με γνώμονα τις διεθνείς τάσεις στη φεμινιστική θεωρία και κριτική, οι οποίες διαγράφονται συνοπτικά, μελετάται το πρωτογενές δραματουργικό υλικό γυναικών που έχει παρασταθεί, στο οποίο αναδεικνύεται η διακειμενικότητα ως κύριο και συνεκτικό χαρακτηριστικό πλήθους των καταγεγραμμένων θεατρικών έργων. Με κριτήριο τη διακειμενικότητα εντοπίστηκαν τέσσερις κυρίαρχοι τρόποι επανεγγραφής του “γυναικείου” στα θεατρικά έργα Ελληνίδων δραματουργών (1992-2018) που επέλεξαν να σκηνοθετήσουν γυναίκες: βιογραφίες, αρχαιόμυθα, ξένη δραματουργία και λογοτεχνία, παραμύθια. Με άξονες αυτές τις κατηγορίες εγγραφής της γυναικείας εμπειρίας, αναλύονται δραματουργικά (35) έργα με στόχο να διερευνηθεί η αντίληψη του “γυναικείου”, με την στρατηγική και όχι την ουσιοκρατική χρήση της έννοιας, στη σύγχρονη ελληνική θεατρική γραφή υπό το πρίσμα των σύγχρονων φεμινιστικών θεωριών. Όπως αποδεικνύεται μέσω της δραματουργικής ανάλυσης, η δραματουργία γυναικών στην σύγχρονη Ελλάδα αναγνωρίζει τις θηλυκότητες ως εκτοπισμένα σώματα εντός του φαλλοκρατικού κοινωνικού χώρου, αγωνίζεται να ανατρέψει εγκαθιδρυμένα μοντέλα πατριαρχικής καθυπόταξης, διεκδικεί ορατότητα για τα αποκλεισμένα σώματα από την παράδοση και την επίσημη Ιστορία, ενώ ανανεώνει τη θεατρική γραφή μέσω του σωματοποιημένου, μη γραμμικού, ρευστού και ποιητικού λόγου, που μπορεί να συνδεθεί με τα γνωρίσματα της αποκαλούμενης “γυναικείας γραφής”, την οποία θεματοποίησε το δεύτερο κύμα του φεμινιστικού κινήματος στον εικοστό αιώνα. Η διατριβή, επομένως, φιλοδοξεί να αποτελέσει μια πρωτότυπη συνεισφορά στην ελληνική θεατρική έρευνα, καθώς αναδεικνύει την γυναικεία παρουσία στην σκηνοθεσία στην Ελλάδα και συνεισφέρει, όχι μόνον στην θεατρική ιστοριογραφία μέσω εκτεταμένης αρχειακής έρευνας, αλλά επίσης, μέσω των δραματουργικών αναλύσεων των έργων γυναικών συγγραφέων που παραστάθηκαν, εντοπίζει νέες τάσεις και θεωρητικούς προβληματισμούς γύρω από το “γυναικείο” και τις εγγραφές της θηλυκότητας στο σύγχρονο ελληνικό θέατρο και την θεατρική γραφή, που δεν είχαν έως τώρα ερευνηθεί επαρκώς.