Φιλολογική προσέγγιση του κοντακίου «Εἰς τούς νεοφωτίστους» του Ρωμανού του Μελωδού (από τον κώδικα 213 της Πάτμου, φφ. 150-152ν)

Abstract

Ιδιαίτερη θέση στο χώρο της βυζαντινής ποίησης κατέχει η βυζαντινή υμνογραφία. Το πρώτο μεγάλο και ολοκληρωμένο λογοτεχνικό είδος της υπήρξε το κοντάκιο, το οποίο συνδέεται με τις συριακές ομιλίες, των οποίων κύριος εκπρόσωπος υπήρξε ο άγιος Εφραίμ ο Σύρος. Στο είδος αυτό κορυφαίος ποιητής αναδεικνύεται ο Ρωμανός ο Μελωδός, ο οποίος γεννήθηκε τον 5ο αιώνα μ. Χ. στη Συρία από γονείς εβραϊκής καταγωγής και πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής του στην Κωνσταντινούπολη, όπου συνδέθηκε στενά με τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Σε αυτή τη σχέση οφείλεται πιθανότατα η σύνθεση του κοντακίου «Εἰς τοὺς νεοφωτίστους» το οποίο ανήκει στην κατηγορία των περιστασιακών κοντακίων και απευθύνεται στους πρώην εθνικούς ή Ιουδαίους, οι οποίοι αναγκάζονται να βαπτισθούν σε μεγάλη ηλικία μετά το διάταγμα του Ιουστινιανού το 528 μ.Χ. Είναι ένας ύμνος που αναφέρεται στην ανακαινιστική δύναμη του βαπτίσματος, είτε μέσα από το μονόλογο του σατανά, είτε μέσα από τις συμβουλές του ποιητή στους νεοφώτιστους. Ο χαρακτήρας του είναι κατ’ εξοχήν θεολογικός αλλά έχει και πολιτικές προεκτάσεις. Η δομή είναι η τυπική δομή των περισσοτέρων κοντακίων. Αποτελείται από ένα προοίμιο και είκοσι δύο οίκους που συνδέονται με το εφύμνιο. Η ακροστιχίδα που συνδέει τους οίκους αποτελεί εχέγγυο της γνησιότητας του κοντακίου. Βάση του αποτελούν η βιβλική παράδοση, τα κείμενα της πατερικής ρητορικής και οι κατηχήσεις διαφόρων εκκλησιαστικών συγγραφέων. Το μέτρο του είναι ρυθμοτονικό και ακολουθεί τις αρχές της ομοτονίας και της ισοσυλλαβίας. Η γλώσσα του είναι απλή και εξυπηρετεί τη δραματικότητα των διαλόγων και την αποτελεσματικότητα των παραινέσεων. Τέλος, το κοντάκιο είναι δείγμα της εικονοπλαστικής δεινότητας και της προσδιοριστικής δύναμης του ποιητή.