Η Παρουσία των διατροφικών αγαθών στα έθιμα του κύκλου της ζωής και του χρόνου στο Βυζάντιο

Abstract

Μία ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πτυχή της μελέτης του δημόσιου και ιδιωτικού βίου είναι η μελέτη διαφόρων πρακτικών που απαντώνται στους κύκλους της ζωής, πρακτικών που συνδέονται με έθιμα, δοξασίες ή και δεισιδαιμονίες. Σ’ αυτό το πλαίσιο λοιπόν, εντάσσεται η συγκεκριμένη εργασία, έχοντας ως σκοπό τη μελέτη της παρουσίας των διατροφικών αγαθών στα έθιμα του κύκλου της ζωής και του κύκλου του χρόνου στο Βυζάντιο. Στην εργασία αυτή αντλήσαμε στοιχεία από την ήδη υπάρχουσα βιβλιογραφία στην οποία περιέχονται επεξεργασμένες οι πρωτογενείς πηγές. Η έρευνα της καθημερινής ζωής στο Βυζάντιο, δηλαδή η βυζαντινή λαογραφία, στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις διάφορες μαρτυρίες των φιλολογικών πηγών γύρω από τις ποικίλες μορφές του δημόσιου και ιδιωτικού βίου των Βυζαντινών. Μάλιστα, αποτελεί γενικότερη διαπίστωση ότι το μεγαλύτερο μέρος των βυζαντινών πηγών έχει ενσωματώσει στοιχεία του λαϊκού βίου της εποχής κατά την οποία πραγματοποιήθηκε η συγγραφή των αντίστοιχων κειμένων. Σημαντικό μέρος των πληροφοριών αυτών χρησιμοποίησε στο μνημιώδες έργο του ο Φαίδων Κουκουλές και από αυτό το έργο πήραμε τον κύριο όγκο των στοιχείων μας. Επίσης πήραμε στοιχεία από το σημαντικό έργο του Γεωργίου Σπυριδάκη και από άλλα βιβλία, τα οποία όμως επικεντρώνονται στα είδη διατροφής στο Βυζάντιο και όχι στη σχέση τους με τα διάφορα έθιμα και τις τελετουργικές πρακτικές, στον δημόσιο και ιδιωτικό βίο, που αποτελεί και το κύριο αντικείμενο αυτής της εργασίας. Η εργασία αποτελείται από τρία μέρη. Στο πρώτο εξετάζεται η παρουσία των διατροφικών αγαθών στα έθιμα του κύκλου της ζωής (Γέννηση, Βάπτιση, Γάμος, Θάνατος). Στο δεύτερο εξετάζεται η παρουσία των διατροφικών αγαθών στον κύκλο του χρόνου, διακρίνοντας μεταξύ ιερού χρόνου (με βάση τις εορτές θρησκευτικές αλλά και κάποιες κοσμικές) και κοσμικού χρόνου, εστιάζοντας στην παρουσία των τροφών σε επίσημα αυτοκρατορικά γεύματα και σε καθημερινά. Επίσης αναφερόμαστε στην φιλανθρωπία που έπαιζε σημαντικό ρόλο στο Βυζάντιο. Τέλος στο τρίτο μέρος δίνουμε ορισμένα στοιχεία για τα τρόφιμα και για τα επαγγέλματα που σχετίζονται με τα διατροφικά αγαθά. Η μεγάλη ποικιλία τελετουργικών πρακτικών που συνδέεται με την παρουσία διατροφικών αγαθών, που παρουσιάζεται στην εργασία, επιβεβαιώνει την παρατήρηση πως ακόμα και οι συνήθειες της καθημερινής ζωής δεν σχηματίζονται μόνο για πρακτικούς λόγους, αλλά συνδέονται με πολιτισμικά στοιχεία (συμβολικά με έντονο το στοιχείο της θρησκευτικότητας). Επιπλέον, στην ειδική περίπτωση των βυζαντινών αυτή η μεγάλη ποικιλία συνδέεται με τον κυρίαρχο ρόλο που έπαιζε στον ιδιωτικό και τον δημόσιο βίο των βυζαντινών η χριστιανική θρησκεία, παρά το γεγονός ότι πολλές από αυτές τις πρακτικές ανάγονται σε εθιμικές συμπεριφορές που δεν είχαν χριστιανική προέλευση. Ένα άλλο συμπέρασμα που προκύπτει από τα στοιχεία που παρουσιάσθηκαν σ’ αυτήν την εργασία είναι η μεγάλη κοινωνική διαφοροποίηση που αποτυπώνεται στη χρήση διατροφικών αγαθών μεταξύ πλουσίων και φτωχών, όπως και η χρήση ακριβών διατροφικών αγαθών ως μέσου κοινωνικής επίδειξης, αλλά και ως μέσου για τον εντυπωσιασμό ξένων επισήμων. Το στοιχείο αυτό (με την έννοια της μεγάλης ποικιλίας ειδών διατροφής, ακόμα και εξωτικών) αποτυπώνει επίσης την οικονομική ευμάρεια του Βυζαντίου γενικότερα (σε μεγάλο μέρος της χιλιόχρονης ιστορίας του) και της Κωνσταντινούπολης ειδικότερα, η οποία συσχετιζόταν με την ανάπτυξη του εμπορίου, καθώς ένα από τα σημαντικότερα προτερήματά της ήταν η γεωγραφική της θέση στο σταυροδρόμι μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί ο συνδυασμός του κύκλου των γευμάτων με τον κύκλο των θρησκευτικών τελετών, όπως γινόταν στα μοναστήρια, αλλά και η γενικευμένη πρακτική της νηστείας, που αφορούσε ολόκληρη τη βυζαντνή κοινωνία. Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί η σημασία που δινόταν σε κανόνες καλής συμπεριφοράς κατά τα επίσημα γεύματα, σε συνδυασμό με την ποικιλία σκευών.