Η ιστορική εξέλιξη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα του 20ου και 21ου αιώνα

Abstract

Η τοπική αυτοδιοίκηση αφορά σε ένα σύνολο οργανισμών, ως τμήμα της αυτόνομης δημόσιας διοίκησης, που αναλαμβάνουν σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας, είτε αυτή ονομάζεται περιφέρεια, δήμος ή κοινότητα, την άσκηση του συνόλου των διοικητικών αρμοδιοτήτων. Διακρίνεται σε πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια και πρόκειται για έναν συνταγματικά κατοχυρωμένο θεσμό τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Στη χώρα μας κατοχυρώνεται στο άρθρο 102 του Συντάγματος. Ιστορικά, η διαδρομή της τοπικής αυτοδιοίκησης στη χώρα μας ακολουθεί τέσσερις διακριτές φάσεις. Αρχικά, κατά την προεπαναστατική περίοδο της οθωμανικής κατοχής, καθώς επίσης και πριν από αυτήν, με το σύστημα των κοινοτήτων, το οποίο διατηρήθηκε και επί της επαναστατικής περιόδου. Η δεύτερη φάση τοποθετείται στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια έως το 1912 και χαρακτηρίζεται από την κατάργηση των κοινοτήτων και την καθιέρωση των δήμων. Επί της περιόδου αυτής τέθηκαν οι ουσιαστικές βάσεις της τοπικής αυτοδιοίκησης με το Διάταγμα της Αντιβασιλείας του 1833. Στην τρίτη φάση, παρατηρούμε τη συνύπαρξη δήμων και κοινοτήτων, μετά την αναβίωση των τελευταίων με το Νόμο ΔΝΖ΄ του 1912, επί κυβερνήσεως Ελευθέριου Βενιζέλου. Χρονικά η τρίτη φάση καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του 20ου αιώνα, με βασικό της χαρακτηριστικό τον ουσιαστικό κατακερματισμό της πρωτοβάθμιας αυτοδιοίκησης. Η τέταρτη φάση εγκαινιάζεται με το Ν.2539/1997, κατ’ εφαρμογή του σχεδίου «Καποδίστριας», περί συγκρότησης της Πρωτοβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Με αυτόν τον νόμο επετεύχθη σημαντικός περιορισμός του αριθμού των κοινοτήτων και αντίστοιχη αύξηση των δήμων. Σήμερα, ιδίως μετά το Ν. 3852/2010 (πρόγραμμα «Καλλικράτης»), όπως τροποποιήθηκε με τις διατάξεις του Ν.4555/2018 (πρόγραμμα «Κλεισθένης Ι»), διανύουμε μία ξεχωριστή πέμπτη φάση, όπου κυριαρχεί η ανασυγκρότηση της τοπικής αυτοδιοίκησης και τη σύσταση αποκεντρωμένων διοικήσεων, περιφερειών και δήμων.