Η χρήση των σχολικών βιβλίων Φυσικής (επιστήμης) από τους εκπαιδευτικούς μέσα στις αίθουσας διδασκαλίας

Abstract

Η διατριβή έχει ως στόχο τη μελέτη του τρόπου χρήσης των σχολικών βιβλίων από τους/τις εκπαιδευτικούς των Φυσικών Επιστημών και την εκτίμηση του βαθμού στον οποίο ο/η εκπαιδευτικός βασίζεται σε αυτά κατά τη διδασκαλία του. Τα ειδικότερα ερευνητικά ερωτήματα της διατριβής είναι: 1. Ποιος είναι ο βαθμός χρήσης του σχολικού βιβλίου και κατ’ επέκταση ο βαθμός εξάρτησης των εκπαιδευτικών από το σχολικό βιβλίο και πως αυτός διαφοροποιείται ανάλογα με τα επαγγελματικά χαρακτηριστικά και τις παιδαγωγικές αντιλήψεις των τελευταίων; 2. Ποιοι είναι οι τρόποι με τους οποίους οι εκπαιδευτικοί χρησιμοποιούν τα σχολικά βιβλία μέσα στις αίθουσες που διδάσκονται Φυσικές Επιστήμες και πώς διαφοροποιείται η χρήση αυτή από τα επαγγελματικά χαρακτηριστικά των εκπαιδευτικών και τις αντιλήψεις των τελευταίων για τον ρόλο των σχολικών βιβλίων γενικά αλλά και για τη διδασκαλία ειδικότερα; 3. Πόσο συμβατοί είναι οι τρόποι χρήσης του σχολικού βιβλίου από τους/τις εκπαιδευτικούς κατά τη διδασκαλία στην τάξη με τις αντικειμενικές λειτουργίες που υποβάλλει το ίδιο το σχολικό βιβλίο με βάση τον παιδαγωγικό του σχεδιασμό; Αρχικά έγινε ανάλυση των παιδαγωγικών χαρακτηριστικών (με βάση τις έννοιες της ταξινόμησης, της τυπικότητας και της περιχάραξης) των σχολικών βιβλίων Φυσικής που διδάσκονται στη Γ΄ Γυμνασίου και την Α΄ Λυκείου δηλαδή στις δυο τάξεις που επικεντρώθηκε η έρευνα. Εν συνεχεία η άντληση και η συλλογή των δεδομένων που αφορά τον τρόπο χρήσης των σχολικών βιβλίων από τους εκπαιδευτικούς έγινε με τρία ερευνητικά εργαλεία. Καταρχήν χρησιμοποιήθηκε ερωτηματολόγιο το οποίο διανεμήθηκε σε 120 εκπαιδευτικούς και με το οποίο ανιχνεύτηκαν οι παιδαγωγικές τους αντιλήψεις αλλά και οι τρόποι με τους οποίου αυτοί κάνουν χρήση των σχολικών βιβλίων. Επιπλέον, για την άντληση περισσοτέρων πληροφοριών και εμβάθυνση της έρευνας, διεξήχθη δομημένη συνέντευξη με 14 εκπαιδευτικούς Γυμνασίων και Λυκείων. Τέλος προκειμένου να αναδειχθούν τα στοιχεία της διδακτικής πρακτικής αυτών των 14 εκπαιδευτικών σε σχέση με την πραγματική χρήση του σχολικού βιβλίου στις αίθουσες διδασκαλίας, βιντεογραφηθήκαν δύο συνεχόμενες περίοδοι μαθημάτων ανά εκπαιδευτικό. Με βάση τα αποτελέσματα προέκυψε ότι οι Κύπριοι εκπαιδευτικοί που διδάσκουν το μάθημα της Φυσικής φαίνεται να διαθέτουν σημαντική ανεξαρτησία ως προς τις διδακτικές τους επιλογές σε σχέση με τις επιλογές που υπαγορεύει το σχολικό βιβλίο. Φαίνεται ότι οι λιγότερο έμπειροι εκπαιδευτικοί έχουν σε μεγαλύτερο βαθμό παραδοσιακές παιδαγωγικές αντιλήψεις και τείνουν να δείχνουν μεγαλύτερο βαθμό εξάρτησης από το σχολικό βιβλίο, σε αντίθεση με τους/τις πιο έμπειρους/ες εκπαιδευτικούς που έχοντας μια πιο σύγχρονη προοδευτική παιδαγωγική αντίληψη, επιδεικνύουν μεγαλύτερα επίπεδα ανεξαρτησίας από αυτό. Το σχολικό βιβλίο χρησιμοποιείται κυρίως ως πηγή ασκήσεων και προβλημάτων, υλικό αναφοράς για μελέτη και εξάσκηση των μαθητών/τριών στο σπίτι, καθώς και ως πηγή παραδειγμάτων και απεικονιστικού υλικού προς επίδειξη κατά τη διδασκαλία. Συνεπώς οι Κύπριοι εκπαιδευτικοί των Φυσικών Επιστημών κάνουν χρήση εκείνων των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων του σχολικού βιβλίου που είναι άμεσης χρήσης στην πρακτική στις τάξεις που διδάσκουν. Ως προς την επίδραση της βαθμίδας, θα λέγαμε ότι οι εκπαιδευτικοί του Γυμνασίου είναι πολύ πιο προσκολλημένοι στα επιμέρους στοιχεία του σχολικού βιβλίου (όπως π.χ. ασκήσεις, εικονογράφηση, δραστηριότητες, παραδείγματα) κατά τη διδασκαλία τους έναντι των εκπαιδευτικών του Λυκείου οι οποίοι/ες χρησιμοποιούν το σχολικό βιβλίο με πολύ περισσότερο στρατηγικό τρόπο κυρίως ως ενσωμάτωση των βασικών κατευθύνσεων του Αναλυτικού Προγράμματος. Ωστόσο τόσο στο Γυμνάσιο όσο και στο Λύκειο διαπιστώθηκε ότι το σχολικό βιβλίο υποβάλλει σε πολύ σημαντικό βαθμό τη γενική παιδαγωγική κατεύθυνση της διδασκαλίας, ανεξάρτητα από την πρόσδεση ή μη των εκπαιδευτικών στα επιμέρους στοιχεία του, κατά τη διδασκαλία τους.