Η περικλεϊκή πατριωτική ιδεολογία και οι επιδράσεις της στην πνευματική ζωή των Αθηνών των 5ου και 4ου αι. π.Χ

Abstract

Το ενδιαφέρον για τη μελέτη της εποχής κατά την οποία έζησε ο μεγάλος πολιτικός των αρχαίων Αθηνών, ο Περικλής, παραμένει αδιάλειπτο. Οι απαντήσεις στα θέματα που συνδέονται με τους χρόνους της δημόσιας δράσης του και οι σχετικές αναλύσεις προσλαμβάνουν υποκειμενικό χαρακτήρα και αφήνουν πάντα ανοικτό το πεδίο για περαιτέρω ενασχόληση και έρευνα. Με αυτό ως δεδομένο, στην εργασία που ακολουθεί επιχειρείται η προσέγγιση των στοιχείων που συνθέτουν την πατριωτική ιδεολογία του Περικλή και γίνεται αναφορά στις επιδράσεις που άσκησε στην πνευματική ζωή των Αθηνών, κατά τους 5ο και 4ο αι. π.Χ. Προηγείται το κεφάλαιο στο οποίο παρατίθενται οι αντιλήψεις που διαμορφώθηκαν στη Σπάρτη, με την ποίηση του Τυρταίου, και στην Αθήνα, με την ποίηση του Σόλωνα, για το καθήκον όλων να υπηρετούν μέχρις αυτοθυσίας την ιδέα της κοινότητας και να θέτουν το συλλογικό συμφέρον υπεράνω του ατομικού.Στη συνέχεια, εξετάζεται η ιστορική διαδρομή των Αθηνών, πριν από την εμφάνιση του Περικλή στη δημόσια ζωή της πόλης. Σχολιάζονται τα μέτρα του Σόλωνα, η τυραννία των Πεισιστρατιδών, η μεταρρύθμιση του Κλεισθένη και οι πολιτικοί οραματισμοί του Θεμιστοκλή. Η πολιτική δράση και η προσφορά του τελευταίου εξετάζονται διεξοδικότερα, καθόσον υπήρξε ο θεμελιωτής της πατριωτικής ιδεολογίας και ο εμπνευστής της θαλασσοκρατορικής πολιτικής.Ακολουθεί η συνοπτική παρουσίαση των γεγονότων που οδήγησαν στον Πελοποννησιακό πόλεμο, η στρατηγική που πρότεινε ο Περικλής στους συμπολίτες του, τα μέσα εφαρμογής της πολιτικής αυτής, η στάση των Αθηναίων και η δύσκολη θέση στην οποία περιήλθαν κατά τα πρώτα κιόλας έτη του πολέμου. Αναλύονται οι τρεις λόγοι του Περικλή, όπως μας τους διέσωσε ο Θουκυδίδης, παρατίθενται τα στοιχεία που συγκρότησαν την πατριωτική του ιδεολογία και συντέλεσαν στην αναγωγή της πόλης του σε ηγεμονική δύναμη όλης της Ελλάδας. Εξαίρεται η πίστη του στο δημοκρατικό πολίτευμα και σκιαγραφείται ο νέος τύπος πολίτη που διαμορφώθηκε με την αναθεώρηση παλαιότερων αντιλήψεων, με το γκρέμισμα των φραγμών για ενασχόληση με τις δημόσιες υποθέσεις, με την αφύπνιση της πνευματικής ατομικότητας και με την παραδοχή ότι η γνώση θα μπορούσε να αποτελέσει μοχλό για τη μετεξέλιξη της αθηναϊκής κοινωνίας.Υποβάλλονται σε κριτική οι απόψεις που θέλουν την ιδεολογία του Περικλή να διέπεται από το στοιχείο της επιβολής και από το στοιχείο που, αν χρησιμοποιήσουμε σύγχρονους όρους, χαρακτηρίζουμε ως εθνικιστική τάση.Αποτιμάται η νέα πολιτική κατάσταση που δημιούργησε η λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών και, τέλος, αναζητούνται οι επιδράσεις της ιδεολογίας αυτής στους ρήτορες Λυσία, Ισοκράτη, Δημοσθένη, Λυκούργο και στη δραματική ποίηση, ιδιαίτερα στο έργο του Ευριπίδη.