Η καταλανο-αραγωνική παρουσία στην ανατολική Μεσόγειο, 1261–1460: Μια πολιτικο-οικονομική, νομισματική και στρατιωτική θεώρηση

Abstract

Η Εισαγωγή της παρούσας διδακτορικής διατριβής εκκινεί με μια σύντομη αναδρομή στις απαρχές του Στέμματος της Αραγώνος (μέσα 12ου αι. κ.ε.), με επιγραμματική αναφορά στους δύο κύριους παράγοντες, τους Καταλανούς και τους Αραγωνίους. Υπογραμμίζεται ότι η πολιτειακή πρωτοκαθεδρία ήταν αραγωνική, ενώ υπερισχύοντα ρόλο στην επέκταση προς τα ανατολικά έπαιξε η καταλανική ταυτότητα. Διαγράφεται επίσης ο χώρος αναφοράς της μελέτης, αποσαφηνίζοντας τα επιλεγμένα όρια του ανατολικού τμήματος της Μεσογείου. Ακολουθεί η παράθεση του μεθοδολογικού πλαισίου της ερευνητικής προσέγγισης και αναδεικνύονται βασικά χαρακτηριστικά της επιχειρούμενης πραγμάτευσης. Στο 1ο Κεφάλαιο (Η βασιλεία του Μιχαήλ Η´ Παλαιολόγου: Οικονομικές επαφές και πολιτικές προσεγγίσεις) καταδεικνύεται η ύπαρξη εμπορικών επαφών μεταξύ Καταλωνίας και Ρωμανίας από τις αρχές της δεκαετίας του 1260 και εξής. Οι επαφές αυτές πυκνώνουν κατά τη δεκαετία του 1270 και συνεχίζονται στις αρχές της δεκαετίας του 1280. Παράλληλα, προς τα τέλη της δεκαετίας του 1260, αρχίζουν να αναπτύσσονται διπλωματικές επαφές μεταξύ του Στέμματος της Αραγώνος και του Βυζαντίου. Η σύγκλιση των δύο πλευρών τεκμηριώνεται σταδιακά, καταλήγοντας στη σύμπηξη μιας αντιανδεγαυικής συμμαχίας. Οι μεθοδεύσεις που μετήλθαν τα δύο μέρη είχαν ως αποτέλεσμα τον Σικελικό Εσπερινό (1282) και την εκδίωξη των Γάλλων από τη Σικελία, γεγονός κομβικό, στις μακροπρόθεσμες συνέπειες του οποίου γίνεται ειδική αναφορά. Αποτιμώντας το πρώτο στάδιο της καταλανο-αραγωνικής επέκτασης στη Μεσόγειο, καθίσταται εμφανές ότι η διείσδυση των Καταλανών εμπόρων αρχικά οφείλεται μάλλον σε δικές τους πρωτοβουλίες, στη συνέχεια όμως ενισχύθηκε με παρεμβάσεις των Αραγωνίων ηγεμόνων. Στο 2ο Κεφάλαιο (Από τον Μιχαήλ Η´ στον Ανδρόνικο Β´: Εμφάνιση μισθοφόρων, κουρσάρων και καταδρομικών στόλων σε μια περίοδο μεταβαλλόμενων ισορροπιών) επισημαίνεται καταρχάς ότι σε δύο ειδικές μονογραφίες των τελευταίων τριάντα και πλέον ετών δημιουργείται η ανακριβής εντύπωση πως Καταλανοί μισθοφόροι πρωτοεμφανίζονται στην υπηρεσία του Βυζαντίου από τις αρχές του 14ου αιώνα και εξής. Η μαρτυρία ωστόσο του Marin Sanudo Torsello καθιστά αδιαμφισβήτητη την παρουσία Καταλανών μισθοφόρων στις δυνάμεις του Λικαρίου, θέτοντας ως πιθανό terminus post quem το 1275 ή το αργότερο τα έτη 1279-1280. Σε ένα ευρύτερο πλαίσιο ανίχνευσης της στρατιωτικής παρουσίας ανθρώπων με καταγωγή από τα εδάφη του Στέμματος της Αραγώνος, αλιεύονται μαρτυρίες τόσο κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Μιχαήλ Η´ όσο και κατά τη διάρκεια της βασιλείας του γιου του, Ανδρονίκου Β´. Στο πλαίσιο του συνεχιζόμενου Σικελικού Πολέμου, καταγράφεται η εμφάνιση σε ελληνικά ύδατα καταδρομικών στόλων. Η περίπτωση της καταδρομικής επιχείρησης που διενήργησε ο Αραγώνιος ναύαρχος Roger de Llúria το 1292 είχε βαρύνουσα σημασία, καθώς έπληξε συγκεκριμένα νησιά και το πριγκηπάτο της Αχαΐας, την Κέρκυρα και ορισμένα εδάφη του Βυζαντίου· όσον αφορά στις επιθέσεις που εκδηλώθηκαν σε βυζαντινές κτήσεις, γίνεται αντιληπτό ότι δεν συνιστούσαν απλές πράξεις λεηλασίας, αλλά δηλώσεις προθέσεων εντός του μεταβαλλόμενου πλαισίου διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Αραγώνος και Βυζαντίου. Στο 3ο Κεφάλαιο (Κλιμάκωση των επαφών στα χρόνια του Ανδρονίκου Β´) η πραγμάτευση εκκινεί μετά από την πτώση της Άκρας (1291) και την απαγόρευση από την Αγία Έδρα των εμπορικών επαφών με τους Μαμελούκους, εξελίξεις που παρείχαν καινούριες ευκαιρίες στους Καταλανούς εμπόρους που δραστηριοποιούνταν στην ανατολική Μεσόγειο. Η κλιμάκωση των επαφών με τη Ρωμανία διαφαίνεται και από τα προνόμια που παραχώρησε ο Ανδρόνικος Β´ (Ιανουάριος 1296), και που ο ίδιος αυτοκράτορας αργότερα αναπροσάρμοσε, παρέχοντας μια μικρή βελτίωση για τους Καταλανούς εμπόρους τον Απρίλιο του 1315. Έντονα αυξανόμενη διαγράφεται η παρουσία ανθρώπων από τα εδάφη του Στέμματος της Αραγώνος μέσω μιας σειράς νοταριακών μαρτυριών καταγεγραμμένων στην Κύπρο και στην Κρήτη (τέλη δεκαετίας 1290 – αρχές δεκαετίας 1300). Η καταλανο-αραγωνική παρουσία διακριβώνεται επιπλέον σε σύνδεση με το επεισόδιο της εφήμερης κατάληψης του Ruad κατά τα έτη 1300-1302. Η επίσκεψη του Ramon Llull στην Κύπρο (1301) είχε επίσης μάλλον απτό αντίκτυπο, πιθανώς ανιχνεύσιμο στην υπόδειξη του λιμανιού της Ρόδου από τον Llull και στη μετέπειτα τύχη της νήσου, δηλαδή στην κατάληψή της από τους Ιωαννίτες, αφού πρώτα διενεργήθηκαν μεταφορές μεγάλων ποσών με τη διαμεσολάβηση Καταλανών αργυραμοιβών. Στο 4ο Κεφάλαιο (Ανάβασις και κάθοδος της «Καταλανικής Εταιρείας»: Nομισματικά ίχνη, υλικά κατάλοιπα και oικονομικές προεκτάσεις) σημειώνεται η ραγδαία αλλαγή των δεδομένων ως προς τις επαφές μεταξύ Ιβηρικής και Βυζαντίου με τη μετάβαση της «Καταλανικής Εταιρείας» στη Ρωμανία. Το μισθοφορικό σώμα έλαβε από τον Ανδρόνικο Β´ υπέρογκα ποσά, τα οποία όμως είναι δύσκολα ανινχεύσιμα. Για τις επιχειρήσεις στη Μικρά Ασία εναντίον των Τούρκων κατά το 1304, η νομισματική μαρτυρία έρχεται αρωγός παρέχοντας ορισμένα ενδιαφέροντα στοιχεία. Με τη δολοφονία του Roger de Flor (1305) πυροδοτήθηκε μια αλυσιδωτή αντίδραση με μακροπρόθεσμες συνέπειες. Μέσω των νομισματικών καταλοίπων καταγράφονται οι κινήσεις της Εταιρείας τόσο στις περιπτώσεις συστηματικής δήωσης (ανατολική Θράκη, 1305-1307, και Χαλκιδική, 1307-1309), όσο και στις περιπτώσεις όπου η αιφνιδιαστική παρουσία ενός εχθρικού στρατού άφησε ένα πιο ευκρινές αποτύπωμα (δυτική Θράκη, θέρος 1307). Όσον αφορά στην τελευταία περιοχή, ο ιδιαίτερα ενδιαφέρων «θησαυρός» Σάπες/1994 μελετήθηκε ξανά επί τούτου, σε συνδυασμό με τη διενέργεια στοιχειακών αναλύσεων. Από τα νέα δεδομένα που προέκυψαν μπορεί πλέον να θεωρηθεί πιθανό ότι η πλειονότητα των νομισμάτων του «ευρήματος» θα μπορούσε να έχει διοχετευθεί για μεθοδευμένες πληρωμές στο πλαίσιο χειραγώγησης μέρους της νομισματικής παραγωγής. Επιπροσθέτως, η ανάλυση της νομισματικής κυκλοφορίας σε συγκεκριμένες περιπτώσεις ρίχνει περισσότερο φως για την ταχύτητα με την οποία ταξιδεύουν ενίοτε τα νομίσματα και για τον ρυθμό απώλειας σε σχέση με το πώς επηρεάζεται μια συγκεκριμένη περιοχή υπό συνθήκες αναταραχής. Το επεισόδιο της δολοφονίας του Berenguer d’Entença ήλθε στο προσκήνιο μέσω της εξέτασης ταφικών καταλοίπων στον αρχαιολογικό χώρο των Πόρων και ιδιαιτέρως ενός ανθρωπόσχημου τάφου, ο οποίος παρουσιάζει αυξημένες πιθανότητες να συνδέεται με το σημείο ταφής του Αραγωνίου/Καταλανού ευγενούς. Εξετάσθηκαν ακόμη τα δεδομένα του αντίκτυπου της εγκατάστασης της Εταιρείας στη χερσόνησο της Κασσάνδρειας και τα οποία κατά περίπτωση υποδεικνύουν μια δημογραφική κρίση σε χωριά της Χαλκιδικής. Παράλληλα, παρουσιάζονται ενδελεχώς οι σωζόμενες μαρτυρίες για τις τύχες των μονών του Αγίου Όρους σε συνάφεια με τις ενέργειες των Καταλανών. Μετά από την παρέλευση σχεδόν δύο ετών, η Εταιρεία εισέβαλε στη Θεσσαλία (άνοιξη 1309)· η εκεί παρουσία της για άλλα δύο έτη καταγράφεται και πάλι επιβοηθητικά μέσω των νομισματικών δεδομένων. Η ταραχώδης πορεία της Εταιρείας αντιπαραβάλλεται με την εικόνα που στοιχειοθετείται από την εξέταση του παράλληλου κόσμου των εμπορικών συναλλαγών που τεκμηριώνονται μέσω εγγράφων κυρίως από την Κρήτη και την Κύπρο. Σε μια σειρά οικονομικών συναλλαγών όπου μαρτυρούνται αγοραπωλησίες δούλων (συνήθης πρακτική της Εταιρείας), ο κόσμος του πολέμου και ο κόσμος του εμπορίου συναντιούνται. Το σύντομο πέρασμα της Εταιρείας στην υπηρεσία του Gautier V de Brienne είχε ιδιαίτερα αισθητά αποτελέσματα στη νότια Θεσσαλία. Οι δύο πλευρές είχαν όμως αποκλίνοντα συμφέροντα, που οδήγησαν σε μια μάλλον αναπόφευκτη σύγκρουση στις 15 Μαρτίου 1311. Στο 5ο Κεφάλαιο (H μάχη του Αλμυρού: Ζητήματα ιστορικής τοπογραφίας και αντίκτυπος) τέθηκε υπό επισταμένη επανεξέταση η ταύτιση του πεδίου της μάχης μεταξύ της Εταιρείας και του στρατού του de Brienne. Η πραγμάτευση συμπεριέλαβε εκ νέου όλες τις απόψεις που έχουν κατατεθεί: περιοχή του βοιωτικού Κηφισού, περιοχή του άνω ρου του Κηφισού, καθώς και περιοχή του Αλμυρού. Επισημαίνεται ότι η απόρριψη της σύνδεσης με κάποια θέση σε γειτνίαση με τον ρου του Κηφισού δεν απορρέει μόνον από τις κειμενικές αναφορές στον Αλμυρό, αλλά υποδεικνύεται επιπλέον από το γεγονός της σύνταξης της διαθήκης του de Brienne στις 10 Μαρτίου 1311 στη Λαμία. Με βάση όσα γνωρίζουμε για την αμυντική οργάνωση του Δουκάτου των Αθηνών, αποκλείσθηκε το ενδεχόμενο η Εταιρεία να είχε διεισδύσει στη Φωκίδα ή στη Βοιωτία. Μια ανάλογη εικασία ότι το μισθοφορικό σώμα θα μπορούσε να φθάσει έως τον ρου του Κηφισού και να έχει τον χρόνο να διαμορφώσει το έδαφος δεν φαίνεται ρεαλιστική. Είναι πιο λογικό η Εταιρεία να μην απομακρύνθηκε από τον Αλμυρό και να προετοίμασε την παγίδευση του πεδίου ενώ περίμενε την αντίπαλη στρατιά. Με βάση τις κατατεθειμένες απόψεις στη βιβλιογραφία διενεργήθηκε εξονυχιστική εξέταση των δεδομένων και επιπλέον αυτοψία στην περιοχή του Αλμυρού, προκειμένου να υποστηριχθεί μια καλύτερη χωροθέτηση του πιθανού πεδίου της μάχης. Σε μια προσπάθεια να δοθεί ένα ευρύτερο πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορούσε να ενταχθεί η συγκεκριμένη μάχη και ο αντίκτυπός της, έγινε επισκόπηση πολεμικών συγκρούσεων όπου σώματα πεζικού κατάφεραν να υπερισχύσουν επί δυνάμεων βαρέος ιππικού (13ος αι. – 1415). Μέσα από αυτή την επισκόπηση προβάλλονται οι τρόποι επικράτησης εναντίον ιπποτών και καταγράφονται αξιοσημείωτες τακτικές, που χρησιμοποιήθηκαν από (ενδεικτικά) φλαμανδικούς, ελβετικούς, σκωτικούς και αγγλικούς στρατούς. Η αντιπαραβολή αυτή αναδεικνύει το ελαφρύ πεζικό των αλμογάβαρων ως μία διακριτή περίπτωση, επισημαίνοντας επιμέρους ιδιαιτερότητες. Φαίνεται επίσης ότι η Εταιρεία επέδειξε μια αξιοσημείωτη προσαρμοστικότητα στην αντιμετώπιση του εκάστοτε αντιπάλου και κυρίως στην επιλογή του πεδίου της σύγκρουσης. Ο αντίκτυπος της μάχης του Αλμυρού και της κατάκτησης της ανατολικής Στερεάς ανιχνεύεται περαιτέρω σε μια σειρά νομισματικών «θησαυρών», καίρια συνδεόμενων με τα γεγονότα των ετών 1311-1312. Το 6ο Κεφάλαιο (Τα καταλανικά Δουκάτα: Μια επισκόπηση με τη συνδρομή της νομισματικής μαρτυρίας) πραγματεύεται τη δημιουργία του καταλανικού Δουκάτου των Αθηνών και την υπαγωγή του στην επικυριαρχία του βασιλείου της Σικελίας. Παράλληλα, υιοθετήθηκε μια νέα στρατηγική για την Εταιρεία, μια «κυλιόμενη» διεξαγωγή συρράξεων με τις κύριες γειτονικές δυνάμεις. Σε συνάφεια με τον ίδιο στρατηγικό σχεδιασμό συνδέονται η αξιοποίηση χερσαίων διαδρομών και θαλάσσιων διεξόδων για εμπορικές επαφές με τη Δύση, κυρίως στο πλαίσιο μιας διαδεδομένης άσκησης δουλεμπορίου. Το ζήτημα της κοπής νομισμάτων κατά την περίοδο της καταλανικής κυριαρχίας τέθηκε επίσης υπό εξέταση. Το βραχύ επεισόδιο της απόπειρας κατάκτησης του Πριγκηπάτου της Αχαΐας από τον ινφάντη Φερδινάνδο της Μαγιόρκας (στα 1315-1316) εξετάσθηκε στο πλαίσιο μιας δυναμικής που είχε δημιουργηθεί κατά την εποχή αυτή. Η έλευση στο Δουκάτο των Αθηνών του Alfons Frederic, νόθου γιου του Φρειδερίκου Γ´ της Σικελίας, έδωσε νέα ώθηση σε μια καταλανική επέκταση που συμπεριέλαβε κτήσεις στη νότια Εύβοια, τα κάστρα του Ζητουνίου και του Γαρδικίου, και επίσης το νησί της Αίγινας. Μια νέα επέκταση προς τον βορρά είχε ως αποτέλεσμα την εγκαθίδρυση του καταλανικού Δουκάτου των Νέων Πατρών (1319). Στο πλαίσιο αυτό επαναθεωρήθηκε έκδοση του νομισματοκοπείου των Νέων Πατρών που μπορεί να συνδέεται με τους πρώιμους χρόνους της καταλανικής κυριαρχίας. Στις αρχές της δεκαετίας του 1330 παρατηρείται η κορύφωση μιας ρητορικής που εκπορεύθηκε από την Αγία Έδρα κατά του καταλανικού Δουκάτου των Αθηνών, σε εναρμόνιση με την προσπάθεια ανακατάληψης της ηγεμονίας που αποπειράθηκε ο Gautier VI de Brienne. Η επιχείρηση (1331-1332) κατέληξε άδοξα, ωστόσο ο αντίκτυπος είναι ανιχνεύσιμος μέσω της ιδιαίτερα διαφωτιστικής μαρτυρίας μιας σειράς «θησαυρών». Ειδικός λόγος μπορεί να γίνει για τον «θησαυρό» Πικέρμι/1936, όπου μεταξύ άλλων ταυτίσθηκε ένα πρωτοφανές στην ελληνική επικράτεια νόμισμα του Dragonet de Montauban, επισκόπου του Saint-Paul-Trois-Châteaux. Η μελέτη μιας σειράς μεταγενέστερων «ευρημάτων» φωτίζει πτυχές νομισματικής κυκλοφορίας, όπως για παράδειγμα εντός του αστικού ιστού της μεσαιωνικής Αθήνας. Αποκαλύπτονται οικονομικές διασυνδέσεις κατεξοχήν με το βασίλειο της Σικελίας και χρηματικές ροές σε συνάρτηση κυρίως με τοπικούς άρχοντες και εκπροσώπους της δουκικής εξουσίας. Είναι επίσης πιθανό να αντικατοπτρίζονται πρακτικές του πολέμου και ίχνη διακίνησης δούλων από την καταλανική ελίτ. Επί Φρειδερίκου Δ´ της Σικελίας (1355 κ.ε.) για πρώτη φορά στη νομισματική παραγωγή του σικελικού βασιλείου εκδόθηκαν νομίσματα στα οποία αναγράφεται και ο τίτλος του δούκα των Αθηνών και Νέων Πατρών. Η συγκεκριμένη αναφορά στα Δουκάτα διατηρήθηκε στη νομισματοκοπία των Σικελών βασιλέων μέχρι την πρώτη δεκαετία του 15ου αιώνα, ενώ στη συνέχεια πέρασε και σε νομισματικές κοπές των Αραγωνίων ηγεμόνων. Ιδιαίτερη σημασία προσλαμβάνει η παρουσίαση του «θησαυρού» Κολώνα Κύθνου/δεκαετία 1990. Πρόκειται για την πρώτη περίπτωση όπου μικρές νομισματικές αξίες από τη Σικελία καταγράφονται ως τμήμα της νομισματικής κυκλοφορίας στον ελλαδικό χώρο. Η απώλεια του συγκεκριμένου «θησαυρού» συνδέεται πιθανώς με κάποια πειρατική επιχείρηση στα νερά και στο έδαφος της Κύθνου (δεκαετία 1360). Υπό το φάσμα της απειλής των Οθωμανών Τούρκων, στις αρχές της δεκαετίας του 1370 η Αγία Έδρα επιχείρησε μια προσέγγιση η οποία ήλθε πολύ αργά για τα καταλανικά Δουκάτα. Η εμφάνιση στον ελλαδικό χώρο του Αραγωνίου Johan Ferrández d᾽Heredia, μαγίστρου του Τάγματος των Ιωαννιτών, κατέληξε σε αποτυχία όσον αφορά στη διεξαγωγή σταυροφορίας που επιθυμούσε διακαώς η Παποσύνη. Σε συνάφεια με τη δράση του Heredia θα μπορούσε να συνδεθεί η απόκρυψη ενός «θησαυρού» (περίχωρα Άμφισσας). Ο αντίκτυπος της παρουσίας του έγινε αισθητός κυρίως στο πεδίο των γραμμάτων, μέσω σημαντικού έργου που συντελέσθηκε ως προς μεταφράσεις κειμένων από τα ελληνικά στα αραγωνικά. Ενώ είχε δρομολογηθεί η υπαγωγή των Δουκάτων στην επικυριαρχία του Στέμματος της Αραγώνος, η καταλανική κυριαρχία στον ελλαδικό χώρο άρχισε να καταρρέει. Καίριο ήταν το πλήγμα της αιφνίδιας επίθεσης της Εταιρείας των Ναβαρραίων· η Θήβα αλώθηκε το 1379 και ακολούθησε η Λιβαδειά (τέλη 1380 ή αρχές 1381). Η συντελεσθείσα επικύρωση της αραγωνικής επικυριαρχίας στα 1380 από τον Πέτρο Δ´ τον Τελετουργικό προβάλλει περισσότερο ως μια προσπάθεια διαφύλαξης των κεκτημένων και ως ένα κύκνειο άσμα. Ακολούθησε η πτώση όσων ερεισμάτων είχαν απομείνει: η πόλη και η Ακρόπολη των Αθηνών και το κάστρο των Νέων Πατρών κατελήφθησαν από τον Nerio Acciaiuoli. Το τελευταίο σημαντικό καταλανικό προπύργιο, το κάστρο των Σαλώνων, υπέκυψε στην οθωμανική πλημμυρίδα (τέλη 1393 / αρχές 1394). Με τη συγκυρία αυτή συγχρονίζεται μάλλον η απόκρυψη του νομισματικού «θησαυρού» Θεσπιές/1892-1893. Επιπροσθέτως, το Παράλληλο χρονολόγιο γεγονότων 1311–1394 παρέχει μια πιο διευρυμένη θεώρηση της εν λόγω περιόδου πέραν του χώρου της κυρίως Ελλάδος. Η επισκόπηση της ύστερης περιόδου γίνεται πιο συνοπτικά (Χρονολόγιο γεγονότων 1395–1460), αναδεικνύοντας αναλαμπές συνυφασμένες κυρίως με την επεκτατική πολιτική του Αλφόνσου Ε´. Επισημαίνεται η παρουσία αραγωνικών δυνάμεων στο Καστελλόριζο και στα παράλια του Ιονίου (δεκαετία 1450), η οποία ακολουθεί μια στρατηγική δημιουργίας προγεφυρωμάτων εντός της αντιπαράθεσης με τους Οθωμανούς. Παράλληλα, συνεχίζουν να ανιχνεύονται ενέργειες καταλανικών πλοίων στα νερά της ανατολικής Μεσογείου. Οι ύστατες καταλανικές κτήσεις, η Αίγινα και η Πιάδα, διατηρούνται από τους Caupena κατά το πρώτο μισό του 15ου αι. Η προσάρτηση της Αίγινας(1451) από τη Βενετία και η απώλεια της Πιάδας (1460) σηματοδοτούν το τέλος της καταλανο-αραγωνικής παρουσίας στον ελλαδικό χώρο. Η μελέτη εμπλουτίζεται με τρία παραρτήματα: Παράρτημα Ι (Ο θυρεός του Στέμματος της Αραγώνος), Παράρτημα ΙΙ (Ο «θησαυρός» Σάπες/1994 ή Κομοτηνή/1996) και Παράρτημα III (Ο «θησαυρός» Κολώνα Κύθνου/δεκαετία 1990). Κλείνει με μια ολιγοσέλιδη σύνοψη των βασικών σημείων (Συμπεράσματα) και με μια σύντομη κατακλείδα εν είδει επιλόγου. Ακολουθεί η παράθεση της βιβλιογραφίας και του καταλόγου των εικόνων· η διατριβή ολοκληρώνεται με την ένθεση πλούσιου εποπτικού υλικού.