Χώρος και χρόνος στην ποίηση του Τάσου Λειβαδίτη: μια διαχρονική ανάλυση με σώματα κειμένων

Abstract

Στην εργασία αυτή μελετήθηκαν τα γλωσσικά μέσα δήλωσης του χώρου και του χρόνου σε ένα σώμα κειμένων 103.801 δειγμάτων που περιλαμβάνει ποιητικές συλλογές του Τάσου Λειβαδίτη από τρεις δεκαετίες (1950, 1970 και 1980). Η μεθοδολογική προσέγγιση βασίστηκε στην υφολογία σωμάτων κειμένων. Από τις λέξεις-κλειδιά που δημιουργήθηκαν, δηλαδή τις στατιστικά σημαντικές λέξεις στο σώμα κειμένων Λειβαδίτη σε σχέση με το λογοτεχνικό υποσώμα του Διαχρονικού Σώματος Ελληνικών Κειμένων του 20ού αιώνα, διακρίθηκαν οι λέξεις που δηλώνουν τους άξονες του χώρου και του χρόνου και μελετήθηκαν ποσοτικά και ποιοτικά. Με βάση την ανάλυση και τη σχετική βιβλιογραφία προτάθηκαν κατηγοριοποιήσεις για τον χώρο και τον χρόνο. Ως προς τη δήλωση του χώρου προέκυψε ότι οι ανοιχτοί και οι κλειστοί χώροι είναι σχεδόν ισοδύναμοι από άποψη συχνότητας, ενώ οι δημόσιοι χώροι και οι ιδιωτικοί εμφανίζονται πολύ πιο συχνά σε σχέση με τους ημιδημόσιους. Ως προς τη δήλωση του χρόνου διαπιστώθηκε ότι κυρίαρχη θέση έχουν οι υποδιαιρέσεις της χρονικής μονάδας συγκριτικά με τις υπόλοιπες κατηγορίες. Ως προς τη διαχρονική λεξιλογική δήλωση του χώρου παρατηρήσαμε ότι στον χώρο εμφανίζονται πιο πολλές διαφοροποιήσεις σε σχέση με τον χρόνο. Πιο συγκεκριμένα, η μετάβαση από την πρώτη δεκαετία, την περίοδο της εξωστρέφειας, οπότε αναπτύσσεται η δράση του μαχόμενου ποιητή και των συντρόφων του, στην επόμενη δεκαετία, της πρώιμης εσωστρέφειας, οπότε ο ποιητής επιχειρεί να δώσει απαντήσεις στα δύσκολα υπαρξιακά αδιέξοδα που τον βασανίζουν, σηματοδοτείται από μια σημαντική χωρική μετατόπιση: από την κυριαρχία των δημόσιων ανοιχτών και κλειστών χώρων οδηγούμαστε στην κυριαρχία του σπιτιού, των χώρων και των τόπων του. Παράλληλα, στην τελευταία δεκαετία, της όψιμης εσωστρέφειας, σημαντικό ρόλο έχουν ημιδημόσιοι χώροι, όπως ο κήπος, που φαίνεται να σχετίζονται με τη διάθεση του ποιητή να απεγκλωβιστεί από την απομόνωση και την εσωστρέφεια της προηγούμενης περιόδου. Ως προς τη σημασιολογική προσωδία ο χώρος έχει την τάση να εμφανίζει διαχρονικά πιο συχνά αρνητική παρά θετική σημασιολογική προσωδία, ενώ στις λέξεις που δηλώνουν τον χρόνο η αρνητική και η θετική σημασιολογική προσωδία εμφανίζουν μεγαλύτερη ισορροπία στο σύνολο του έργου του. Η έρευνα συμβάλλει στον εμπλουτισμό της υπάρχουσας βιβλιογραφίας για την κατανόηση των διαστάσεων του χώρου και του χρόνου στην ποίηση του Λειβαδίτη, καθώς μελετήθηκαν για πρώτη φορά τα ποσοτικά και τα ποιοτικά χαρακτηριστικά των αξόνων αυτών στο σύνολο του έργου του, αναδείχτηκαν οι διαχρονικές τάσεις που εμφανίζουν ανά δεκαετία οι κατηγορίες αυτές και αναλύθηκε η σημασιολογική προσωδία που εμφανίζουν συγκεκριμένες λέξεις των αξόνων αυτών.