Διαχρονική μελέτη της Γοργούς/Μέδουσας στον Ελλαδικό Χώρο έως την Ύστερη Αρχαιότητα

Abstract

Η μεγάλης διάρκειας παρουσία του γοργονείου μέσα στους αιώνες σημαίνει ότι πρόκειται για διαχρονικό σύμβολο με μεταβλητή μορφή, αλλά με την ουσία του να παραμένει η ίδια. Η δύναμη του αποτροπαϊκού συνοψίζεται στο απολιθωτικό βλέμμα της Μέδουσας, η οποία δίνει σάρκα και οστά σε ένα μύθο που κάνει παντοδύναμο τον Περσέα με τη χρήση αυτής της μαγείας. Στην παρούσα διατριβή διερευνήθηκε η εξέλιξη στη μορφή διαμέσου της τέχνης και των εκάστοτε δομών (κοινωνικό-πολιτικό-οικονομικό-φιλοσοφικό-ιδεολογικό πλαίσιο) που την περικλείουν. Αυτή η μελέτη εξέτασε τη διαχρονικότητα του συμβόλου ταξινομώντας το σε έξι κατηγορίες τυπολογικές (τύπους) με αρίθμηση 1-6. Το έναυσμα για τη συγκεκριμένη κατηγοριοποίηση προήλθε από την προϊστορία με τις μεμονωμένες κεφαλές/γοργόνεια και τις μάσκες (τύπος 1) που χρονολογούνται από το ~5000 π.Χ., καθώς και τα μηλιακά αγγεία και τις μινωικές σφραγίδες ΜΚ περιόδου με τους πρώτους ολόσωμους δαίμονες, των οποίων η εξέλιξη οδήγησε στη μορφή σε κίνηση δρόμου (εν γούνασι δρόμο) ή καμψίπους (τύπος 4) της αρχαϊκής εποχής. Την αρχαϊκή περίοδο εμφανίζονται επιπλέον παραστάσεις με την αφήγηση του μύθου της Μέδουσας και του Περσέα (τύπος 6). Το εντυπωσιακό με την αρχαϊκή εποχή είναι η ποικιλία θεμάτων που έδωσε τρείς επιπλέον τύπους: τα μιξιγενή τέρατα με γοργόνειες κεφαλές (τύπος 2), το συσχετισμό της Γοργούς με τα ζώα (τύπος 3) και τη χθόνια γοργόνα στον Άδη (τύπος 5). Ορισμένοι τύποι, κυρίως ο τύπος 1 και ο τύπος 6, εξακολουθούν στις επόμενες περιόδους (κλασική, ελληνιστική, ρωμαϊκή και ύστερη αρχαιότητα). Η εξέλιξη της μορφής διαπιστώνεται από τη διαφοροποίηση τυπολογικών χαρακτηριστικών, τα οποία εντοπίζονται στις υποπεριόδους της καθεμιάς χρονολογικής περιόδου, ξεκινώντας από τον 7ο αιώνα π.Χ. και φθάνοντας ως τον 5ο αιώνα μ.Χ., ενώ δύο τύποι εντοπίστηκαν στην προϊστορική περίοδο. Οι αρχαίες πηγές παρατίθενται σε ξεχωριστό παράρτημα. Στο κεφάλαιο 2 γίνεται ο σχολιασμός των αρχαίων πηγών, ενώ στα υπόλοιπα κεφάλαια αναδεικνύεται η αλληλεπίδραση των συγγραφέων και ποιητών με την καλλιτεχνική δημιουργία. Η καλλιτεχνική απόδοση της Γοργόνας Μέδουσας και του γοργονείου, είτε με άσχημη και τερατώδη όψη, είτε με όμορφη θηλυκή όψη, συμβαδίζει με τις αρχαίες πηγές και τους μύθους. Η παρούσα διατριβή επιχειρεί να γνωρίσει τη σημασία και σπουδαιότητα που είχε το σύμβολο της γοργόνειας μορφής στον καθημερινό βίο και τις δοξασίες των ανθρώπων. Η μελέτη κάλυψε γεωγραφικά τον ελληνικό κόσμο με τις αποικίες, τα βασίλεια και τις αυτοκρατορίες, κατά την αρχαιολογική περίοδο από την 6η χιλιετία π.Χ. έως την ύστερη αρχαιότητα (5ος αι. μ.Χ.). Επειδή το αντικείμενο της μελέτης ως τώρα δεν έχει ολιστικά συζητηθεί και διερευνηθεί σε αλληλεπίδραση με το ιστορικό, κοινωνικό, πολιτικό, φιλοσοφικό και καλλιτεχνικό πλαίσιο της εκάστοτε περιόδου, ο στόχος αυτής της θεώρησης είναι να αναδειχτούν τα χαρακτηριστικά και οι τάσεις της τέχνης στην εκάστοτε εποχή. Λόγω της μεγάλης πληθώρας τεχνέργων στις ιστορικές περιόδους, ο κατάλογος της παρούσας διατριβής είναι ενδεικτικός και καλύπτει τον ελληνικό κόσμο.