Τα Μαζικά Ανοικτά Ηλεκτρονικά Μαθήματα στην επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών: μελέτη παραγόντων σχεδιασμού και αποτελεσματικότητας

Abstract

Τα Μαζικά Ανοικτά Ηλεκτρονικά Μαθήματα (Massive Open Online Courses, MOOCs) αποτελούν μια από τις νέες μορφές ηλεκτρονικής μάθησης, αναπτύσσονται, κυρίως κατά την τελευταία δεκαετία, με εκθετικούς ρυθμούς και βρίσκονται στο επίκεντρο του εκπαιδευτικού και ερευνητικού ενδιαφέροντος. Με κύρια χαρακτηριστικά τους τη μαζικότητα, την ανοικτότητα και τη χρήση μεθόδων ηλεκτρονικής μάθησης έχουν αναχθεί σε μέσο παροχής εκπαιδευτικών προγραμμάτων απαντώντας στην αυξανόμενη ζήτηση ευέλικτων μορφών εκπαίδευσης για μεγάλο αριθμό εκπαιδευομένων με διαφορετικό γνωστικό υπόβαθρο. Η δυνατότητά τους να προσφέρουν προγράμματα μάθησης από απόσταση με ευελιξία συμμετοχής και κατάργηση γεωγραφικών και χρονικών περιορισμών συνέβαλε στο να θεωρούνται εναλλακτική μορφή παροχής προγραμμάτων επαγγελματικής ανάπτυξης εκπαιδευτικών. Η υπάρχουσα βιβλιογραφία περιλαμβάνει πληθώρα ερευνών για τα MOOCs γενικού περιεχομένου αλλά πολύ λιγότερες έρευνες για τα MOOCs επαγγελματικής ανάπτυξης εκπαιδευτικών (Teacher Professional Development, TPD-MOOCs). Πρόσφατες έρευνες στο πεδίο των TPD-MOOCs παρουσιάζουν αισιόδοξα ευρήματα όσον αφορά τα μαθησιακά αποτελέσματα των συμμετεχόντων και τα ποσοστά ολοκλήρωσης των συγκεκριμένων MOOCs. Παρά τον διαρκώς αυξανόμενο αριθμό των MOOCs επαγγελματικής ανάπτυξης εκπαιδευτικών, το ζήτημα της συνεργασίας των εκπαιδευτικών σε ανοικτά μαθήματα φαίνεται να μην έχει ερευνηθεί επαρκώς. Στη βιβλιογραφία εντοπίζονται λίγες μόνο στοχευμένες έρευνες και τα δημοσιευμένα αποτελέσματα αφορούν τρεις, κυρίως, ερευνητικές διαστάσεις: α) τις παιδαγωγικές και σχεδιαστικές παραμέτρους των MOOCs, β) τα κίνητρα, τα ενδιαφέροντα και τα προσωπικά επιτεύγματα των εκπαιδευτικών και γ) την αποτελεσματικότητα των MOOCs αναφορικά με την επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών. Η παρούσα διατριβή παρουσιάζει και μελετά ένα υβριδικό μοντέλο MOOCs επαγγελματικής ανάπτυξης εκπαιδευτικών, το οποίο αναπτύχθηκε από την Ερευνητική Ομάδα Ηλεκτρονικής Μάθησης του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Το συγκεκριμένο μοντέλο συνδυάζει χαρακτηριστικά τόσο των xMOOCs, όπως η διάρθρωση ενοτήτων και εργασιών σε εβδομαδιαία βάση, η δομή του εκπαιδευτικού περιεχομένου, η ανάρτηση εκπαιδευτικού υλικού και η ανάθεση και αξιολόγηση ατομικών ή/και ομαδικών εργασιών ανά ενότητα, όσο και των cMOOCs, όπως η έμφαση στη συνεργασία και τη δημιουργικότητα των συμμετεχόντων, στον διάλογο και τον αναστοχασμό, με στόχο τη σύνδεση των παιδαγωγικών και τεχνολογικών γνώσεών τους με τη σχολική πραγματικότητα. Με βάση το εν λόγω μοντέλο σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν δύο MOOCs επαγγελματικής ανάπτυξης φιλολόγων1 με στόχο την ενίσχυση των τεχνολογικών και παιδαγωγικών δεξιοτήτων που είναι απαραίτητες για την αξιοποίηση διαδικτυακών εφαρμογών στα γλωσσικά μαθήματα. Στα δύο αυτά ανοικτά μαθήματα επιτεύχθηκαν υψηλά ποσοστά επιτυχούς ολοκλήρωσης (62,5% και 57,6%) συγκριτικά με τα ερευνητικά ευρήματα άλλων σχετικών μελετών. Ο σχεδιασμός και η υλοποίηση πραγματοποιήθηκε με γνώμονα τις αρχές της συνεργατικής μάθησης και του κονεκτιβισμού και η διάρθρωση των αντικειμένων και των δραστηριοτήτων των εκπαιδευτικών βασίστηκε αποκλειστικά: α) στην ενεργό συμμετοχή και δημιουργικότητα, β) στην αλληλεπίδραση μεταξύ ομότιμων, γ) στην αμοιβαία υποστήριξη και δ) στη συνεργασία των συμμετεχόντων. Τα αποτελέσματα της πιλοτικής έρευνας αξιοποιήθηκαν, επίσης, για τον σχεδιασμό του MOOC της κύριας έρευνας, στον οποίο δόθηκε έμφαση στον παράγοντα της συνεργασίας των εκπαιδευτικών. Τα ερευνητικά δεδομένα προήλθαν: α) από δύο online ανώνυμα ερωτηματολόγια, β) από ημιδομημένες συνεντεύξεις και γ) από τις αναρτήσεις των εκπαιδευτικών στους χώρους συζητήσεων του μαθήματος. Τα αποτελέσματα κατέδειξαν ότι το πλαίσιο σχεδιασμού που επελέγη ήταν αποτελεσματικό και προώθησε την ενεργό συμμετοχή, την αλληλεπίδραση και τη συνεργασία μεταξύ των συμμετεχόντων εκπαιδευτικών. Επίσης, αναδείχτηκε ότι οι εκπαιδευτικοί από τη συμμετοχή σε ένα MOOC επαγγελματικής ανάπτυξης επιδιώκουν: α) ευελιξία στην παρακολούθηση, β) οργάνωση του προτεινόμενου εκπαιδευτικού υλικού και γ) δυνατότητα εφαρμογής του περιεχομένου στη διδακτική πράξη. Οι θεωρητικές προσεγγίσεις, που συνηθίζονταν στο παρελθόν, δεν είναι καθόλου ελκυστικές και οι εκπαιδευτικοί έχουν ανάγκη την πρακτική εξάσκηση σε ψηφιακά εργαλεία, τα οποία στη συνέχεια θα αξιοποιήσουν στην εκπαιδευτική πράξη. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν για τους συμμετέχοντες η ενεργητική εμπλοκή τους στα μαθήματα και η εφαρμογή στην πράξη των νέων γνώσεων και δεξιοτήτων, στρατηγική που ενισχύει την επαγγελματική αυτοπεποίθηση των εκπαιδευτικών, γιατί υιοθετούν στη διδασκαλία τους στρατηγικές που ήδη έχουν εφαρμόσει ως εκπαιδευόμενοι. Η έρευνα ανέδειξε, επίσης, ότι η πλειονότητα των εκπαιδευτικών έμεινε ικανοποιημένη από τη συμμετοχή στα MOOCs, κυρίως λόγω της αλληλεπίδρασης και της ανταλλαγής ιδεών με συναδέλφους. Τέλος, οι συμμετέχοντες υποστήριξαν ότι στο πλαίσιο της κοινότητας μάθησης, που δημιουργήθηκε εντός των δύο MOOCs, είχαν τη δυνατότητα να ανταλλάξουν απόψεις, να αλληλεπιδράσουν με εμπειρότερους και λιγότερο έμπειρους συναδέλφους, καθώς και να γνωρίσουν διαφορετικές οπτικές πάνω σε εκπαιδευτικά ζητήματα και να παρατηρήσουν τις διδακτικές μεθόδους άλλων εκπαιδευτικών, ώστε να ανανεώσουν έτσι και τη δική τους διδασκαλία. Η διατριβή ολοκληρώνεται με προτάσεις για περαιτέρω έρευνα στο πεδίο της επαγγελματικής ανάπτυξης των εκπαιδευτικών μέσω ανοικτών μαθημάτων και με προτάσεις για τη δυνατότητα γενίκευσης της αξιοποίησης των MOOCs στην επαγγελματική ανάπτυξη των εκπαιδευτικών.